เวลาที่ตรวจคนไข้โรคหอบหืดหรือโรคปอดอุดกั้นเรื้อรัง (COPD) ที่เป็นผู้สูงอายุ หลายครั้งมักจะเจอคำบ่นทำทำนองว่า ใช้ยาพ่นไปตั้งเยอะทำไมอาการแน่นหน้าอกหรือหายใจไม่อิ่มถึงไม่ค่อยดีขึ้น พอให้ลองพ่นยาให้ดูที่ห้องตรวจ ถึงได้รู้สาเหตุว่า ตัวยาไม่ได้เข้าไปในหลอดลมเลย แต่ไปติดอยู่แถวๆ ช่องปากและลำคอซะส่วนใหญ่
ยิ่งในกลุ่มผู้สูงอายุที่มีข้อจำกัดทางกาย เช่น มีอาการมือสั่นจากโรคพาร์กินสัน ข้อนิ้วล็อก ข้ออักเสบจนกำมือไม่แน่น แรงบีบมือลดลง หรือมีปัญหาเรื่องสายตาและจังหวะการหายใจที่ไม่สัมพันธ์กัน การจะกะจังหวะกดหลอดพ่นยาพร้อมกับสูดหายใจลึกๆ พร้อมกันนั้น เป็นเรื่องที่ยากมากๆ จนทำให้ถอดใจเลิกพ่นยาไปเอง ซึ่งเป็นเรื่องที่อันตรายมากเพราะอาจทำให้โรคกำเริบจนต้องนอนโรงพยาบาลได้
เข้าใจอุปสรรค: ทำไมผู้สูงอายุถึงพ่นยาเองได้ยาก
ก่อนจะไปดูวิธีแก้ปัญหา เรามาทำความเข้าใจก่อนว่าร่างกายของผู้สูงอายุมีจุดเปลี่ยนอะไรบ้างที่ทำให้การใช้ยาพ่นเป็นเรื่องท้าทาย
- แรงบีบมือไม่พอ: หลอดพ่นยาแบบสูดดมมาตรฐาน (MDI) ต้องอาศัยแรงกดที่ค่อนข้างมาก ผู้สูงอายุที่มีปัญหาข้ออักเสบหรือกล้ามเนื้ออ่อนแรงมักจะกดไม่ลง
- ปัญหาเรื่องความสัมพันธ์ของมือและตา: การกะจังหวะให้กดตัวยาพร้อมกับจังหวะที่สูดหายใจเข้าพร้อมกัน เป็นทักษะที่ต้องอาศัยประสาทสัมผัสหลายส่วนทำงานร่วมกัน ซึ่งอาจเสื่อมถอยตามวัย
- แรงสูดหายใจน้อย: บางครั้งผู้สูงอายุมีแรงหายใจเข้าไม่ลึกพอที่จะดึงตัวยาให้เดินทางผ่านลำคอลงไปลึกถึงถุงลมปอด
อุปกรณ์ตัวช่วยชีวิต: กระบอกพ่นยาช่วยหายใจคือทางออก
สำหรับผู้สูงอายุที่มีข้อจำกัดทางกายเหล่านี้ หมอมักจะแนะนำให้ใช้กระบอกพ่นยาช่วยหายใจ (Spacer) ร่วมด้วยเสมอ อุปกรณ์ชิ้นนี้เปรียบเสมือนห้องพักละอองยา ช่วยแก้ปัญหาเรื่องการประสานงานระหว่างมือกับลมหายใจได้เกือบทั้งหมด
เมื่อเรากดละอองยาเข้าไปเก็บไว้ในกระบอก Spacer ก่อน ผู้สูงอายุไม่ต้องรีบกดและสูดพร้อมกันทีเดียว สามารถกดละอองยาค้างไว้ในกระบอกก่อน แล้วค่อยๆ ใช้เวลาหายใจเข้าทางปากช้าๆ ลึกๆ ทีหลังได้ นอกจากนี้ ละอองยาขนาดใหญ่ยังจะชนติดอยู่ที่ผนังกระบอก ทำให้ยาไม่ไป การบริหารยาพ่นในผู้สูงอายุที่มีข้อจำกัดทางกาย จึงมีประสิทธิภาพมากขึ้น ตัวยาเข้าปอดได้ลึกขึ้น และลดอาการระคายเคืองในช่องปากลงได้เยอะมาก
เทคนิคปรับบ้านและปรับตัว เพื่อให้ผู้สูงอายุพ่นยาได้เอง
ในกรณีที่ผู้สูงอายุต้องพ่นยาเองที่บ้าน การเตรียมความพร้อมและปรับสภาพแวดล้อมเล็กๆ น้อยๆ จะช่วยให้พวกเขากลับมาพ่นยาได้อย่างมั่นใจ
- เลือกใช้ด้ามจับเสริมแรงกด: สำหรับยี่ห้อพ่นยาบางรุ่นจะมีอุปกรณ์เสริมเป็นปลอกพลาสติกหรือด้ามจับที่ช่วยผ่อนแรง ทำให้ผู้ที่มีปัญหากล้ามเนื้อรุนแรงสามารถใช้มืออีกข้างช่วยประคองและกดได้ง่ายขึ้น
- จัดท่านั่งให้ถูกต้อง: ห้ามพ่นยาในท่านอนราบเด็ดขาด ควรให้ผู้สูงราบนั่งหลังตรงบนเก้าอี้หรือขอบเตียง เพื่อให้กระบังลมขยายตัวได้เต็มที่ ปอดรับอากาศและตัวยาได้ดีที่สุด
- ผู้ดูแลมีส่วนสำคัญในวันที่แรงน้อยเกินไป: หากวันไหนผู้สูงอายุมีอาการอ่อนเพลียมากจนหยิบจับไม่ไหว ผู้ดูแลสามารถเป็นคนช่วยถือและกดกระบอกพ่นยาให้ โดยทำหน้าที่กะจังหวะให้สัมพันธ์กับการหายใจเข้าของผู้ป่วย แต่ต้องมั่นใจว่าทำความเข้าใจวิธีที่ถูกต้องจากแพทย์หรือพยาบาลแล้ว
ขั้นตอนการพ่นยาที่ถูกต้องเข้าใจง่ายสำหรับผู้ดูแล
เพื่อให้การดูแลที่บ้านได้ผลจริง ลองทบทวนขั้นตอนง่ายๆ ดังนี้
- จัดท่าผู้สูงอายุให้นั่งตรง คลายเสื้อผ้าบริเวณคอและหน้าอกให้ไม่อึดอัด
- ถอดฝาครอบหลอดพ่นยาและกระบอก Spacer ออก ตรวจสอบดูว่าไม่มีสิ่งแปลกปลอมติดอยู่ข้างใน
- เขย่าหลอดพ่นยาประมาณ 5 ครั้ง แล้วเสียบเข้าที่ท้ายกระบอก Spacer
- ให้ผู้สูงอายุหายใจออกทางปากให้สุดจนหมดปอด
- อมปากกระบอก Spacer ให้สนิทด้วยริมฝีปากและฟัน (ไม่ต้องกัดแรง) ห้ามเอาลิ้นไปปิดทางออกของหลอด
- กดหลอดพ่นยา 1 ครั้งให้ละอองยาพุ่งเข้าไปในกระบอก
- ให้ผู้สูงอายุสูดหายใจเข้าทางปากช้าๆ และลึกที่สุดเท่าที่จะทำได้ หากได้ยินเสียงหวีดเบาๆ แปลว่าสูดเร็วเกินไป ให้บอกให้ผ่อนความเร็วลง
- กลั้นหายใจไว้ประมาณ 10วินาที หรือเท่าที่ทำไหว เพื่อให้ยาตกลงสู่เนื้อเยื่อปอด จากนั้นค่อยๆ ผ่อนลมหายใจออก
- หากแพทย์สั่งให้พ่นมากกว่า 1 ครั้ง ให้รอประมาณ 1 นาทีแล้วค่อยทำซ้ำตามขั้นตอนเดิม
ข้อควรระวังหลังพ่นยาเสร็จที่ห้ามลืมเด็ดขาด
ไม่ว่าผู้สูงอายุจะมีข้อจำกัดทางกายมากแค่ไหน มีสิ่งหนึ่งที่ต้องทำทุกครั้งหลังพ่นยาเสร็จ นั่นคือการบ้วนปากและกลั้วคอด้วยน้ำสะอาด พร้อมทั้งล้างหน้าทุกครั้ง โดยเฉพาะยาพ่นที่มีส่วนผสมของสเตียรอยด์ หากปล่อยให้ละอองยาตกค้างอยู่ในช่องปาก อาจทำให้เกิดเชื้อราในปาก เสียงแหบ หรือเจ็บคอเรื้อรังได้ หากผู้สูงอายุลุกไปบ้วนปากเองไม่ไหว ผู้ดูแลควรเตรียมแก้วน้ำและหลอดดูด หรือใช้ผ้าสะอาดชุบน้ำเช็ดภายในช่องปากให้แทน
การดูแลผู้สูงอายุที่มีข้อจำกัดทางกายต้องอาศัยความเข้าใจและความใจเย็นเป็นพิเศษครับ การเลือกใช้อุปกรณ์เสริมที่เหมาะสมและการฝึกฝนอย่างถูกวิธี จะช่วยให้การพ่นยาไม่ใช่เรื่องน่ากลัวและช่วยให้พวกเขากลับมามีคุณภาพชีวิตที่ดี หายใจได้โล่งสบายอีกครั้ง
