ความสำคัญของการเคาะปอดและระบายเสมหะ

เสียงเสมหะครืดคราดในคอ ที่คนไข้หลายคนกังวลใจ

เวลาที่คนในบ้านไม่สบาย ไม่ว่าจะเป็นคุณปู่คุณย่าที่มีโรคประจำตัว หรือเจ้าตัวเล็กที่กำลังเป็นหวัด ปัญหาหนึ่งที่มักสร้างความหนักใจให้คนดูแลเสมอคืออาการไอแล้วมีเสียงเสมหะติดอยู่ในคอ ขับออกเองไม่ได้ ยิ่งปล่อยไว้ก็ยิ่งอึดอัด หายใจไม่สะดวก และอาจลามกลายเป็นโรคปอดอักเสบตามมาได้ การดูแลที่ช่วยบรรเทาอาการนี้ได้ดีมากวิธีหนึ่งคือการทำกายภาพบำบัดทรวงอก ซึ่งมีหัวใจสำคัญอยู่ที่การเคาะปอดและระบายเสมหะนั่นเอง

เสมหะเหนียวข้นค้างในปอด อันตรายกว่าที่คิด

หลายคนอาจสงสัยว่าทำไมเสมหะถึงอันตราย ปกติแล้วเยื่อบุทางเดินหายใจของเราจะสร้างเมือกขึ้นมาดักจับฝุ่นละอองและเชื้อโรคอยู่แล้ว แต่เวลาร่างกายอ่อนแอหรือติดเชื้อ เมือกเหล่านี้จะเหนียวและมีจำนวนมากกว่าปกติ เมื่อแรงไอไม่พอที่จะขับออกมา เสมหะก็จะไปอุดตันตามหลอดลม ทำให้ลมหายใจเข้าออกไปหล่อเลี้ยงปอดได้ไม่เต็มที่ เกิดภาวะปอดแฟบตามมาได้ง่าย การช่วยระบายเสมหะจึงเป็นกุญแจสำคัญในการเปิดทางเดินหายใจให้โล่งขึ้น

ทำไมต้องการเคาะปอดและระบายเสมหะ ช่วยให้โล่งคอได้อย่างไร

การทำความเข้าใจถึงความสำคัญของการเคาะปอดและระบายเสมหะจะช่วยให้เราดูแลคนไข้ได้อย่างถูกวิธี โดยหลักการคือการใช้แรงสั่นสะเทือนและแรงโน้มถ่วงของโลกเข้ามาช่วย เมื่อเราจัดท่าทางให้ส่วนของปอดที่มีเสมหะอยู่ให้อยู่ในมุมที่สูงขึ้น ร่วมกับการเคาะบริเวณผนังทรวงอกอย่างถูกวิธี แรงสั่นสะเทือนนี้จะส่งผ่านไปถึงเนื้อเยื่อปอด ช่วยทำให้เสมหะที่เกาะอยู่ตามผนังหลอดลมหลุดออก และเคลื่อนตัวจากหลอดลมส่วนปลายขึ้นมาสู่หลอดลมใหญ่ จนกระทั่งคนไข้สามารถไอออกมาได้ง่ายขึ้น

เทคนิคการจัดท่าและเคาะปอดให้ปลอดภัยและได้ผลดี

การเคาะปอดไม่ใช่การทุบลงไปแรงๆ แต่ต้องทำด้วยความนุ่มนวลและถูกหลักการ โดยมีแนวทางปฏิบัติที่สำคัญดังนี้

• จัดท่าทางให้ถูกต้อง: เลือกท่าที่เหมาะสมกับตำแหน่งที่มีเสมหะ เช่น ถือว่าเสมหะอยู่กลีบล่าง ก็ควรยกสะโพกให้สูงขึ้นเพื่อให้แรงโน้มถ่วงช่วยพาเสมหะไหลขึ้นมา
• ทำมือให้ถูกลักษณะ: คว่ำมือให้ปลายนิ้วชิดกัน งอนิ้วมือให้ลักษณะเหมือนอุ้งมือหรือถ้วยคว่ำ เวลาเคาะจะมีเสียงก้องเบาๆ เหมือนเสียงม้าควบ ไม่ใช่การใช้ฝ่ามือแบนๆ ตีลงไปตรงๆ
• จังหวะและเวลาที่เหมาะสม: เสมหะจะระบายได้ดีที่สุดเมื่อทำก่อนมื้ออาหารอย่างน้อยหนึ่งชั่วโมง หรือหลังอาหารไปแล้วสองชั่วโมง เพื่อป้องกันอาการคลื่นไส้ อาเจียน

ข้อควรระวังสำคัญ ที่คนดูแลต้องรู้ก่อนลงมือทำ

แม้การระบายเสมหะจะมีประโยชน์มาก แต่ก็มีข้อยกเว้นและข้อควรระวังที่ต้องใส่ใจอย่างใกล้ชิด ห้ามทำเด็ดขาดในผู้ป่วยที่มีกระดูกซี่โครงหัก มีภาวะเลือดออกง่าย มีลมรั่วในช่องเยื่อหุ้มปอด หรือผู้ที่มีภาวะหัวใจวายที่ยังคุมอาการไม่ได้ สำหรับผู้สูงอายุที่มีกระดูกพรุนรุนแรงก็ต้องระมัดระวังเรื่องแรงกดและแรงเคาะเป็นพิเศษ หากไม่มั่นใจในท่าทางหรือกลัวทำผิดวิธี ควรปรึกษาแพทย์หรือนักกายภาพบำบัดเพื่อรับคำแนะนำที่ถูกต้องก่อนกลับมาทำต่อที่บ้าน