ภาวะแทรกซ้อนจากการฉายรังสีบริเวณอุ้งเชิงกราน: รับมืออย่างไรเมื่อผลข้างเคียงถามหา

เวลาที่คนไข้ต้องเข้ารับการรักษาโรคมะเร็งด้วยวิธีฉายรังสีบริเวณอุ้งเชิงกราน ไม่ว่าจะเป็นมะเร็งปากมดลูก มะเร็งต่อมลูกหมาก หรือมะเร็งลำไส้ใหญ่ส่วนปลาย หมอเข้าใจดีว่าเป็นช่วงเวลาที่ทั้งเหนื่อยและกังวลใจ นอกเหนือจากความหวังเรื่องการกำจัดเซลล์มะเร็งแล้ว สิ่งที่หลายคนมักกังวลตามมาก็คือเรื่องผลข้างเคียง เพราะรังสีไม่ได้เลือกทำลายเฉพาะเซลล์มะเร็งเพียงอย่างเดียว แต่มันมักจะส่งผลกระทบต่อเนื้อเยื่อปกติที่อยู่ใกล้เคียงด้วย จนเกิดเป็นภาวะแทรกซ้อนจากการฉายรังสีบริเเวณท้องน้อยและอุ้งเชิงกรานตามมา วันนี้หมอเลยอยากมาเล่าให้ฟังแบบเข้าใจง่ายว่ามีอะไรที่เราต้องเจอบ้าง และจะดูแลตัวเองอย่างไรดี

ผลกระทบช่วงแรกที่มักเจอระหว่างฉายแสงและหลังทำเสร็จใหม่ๆ

ในช่วงที่เรากำลังรับการฉายรังสีอยู่ หรือเพิ่งจบคอร์สไปไม่นาน ร่างกายมักจะแสดงอาการออกมาให้เห็นค่อนข้างไว เนื่องจากเซลล์ปกติที่มีการแบ่งตัวเร็ว เช่น เซลล์เยื่อบุลำไส้หรือกระเพาะปัสสาวะ ได้รับผลกระทบจากรังสีโดยตรง อาการเหล่านี้ส่วนใหญ่จะค่อยๆ ดีขึ้นและหายไปได้เองหลังจบคอร์สการรักษาไปแล้วสักระยะ

อาการทางระบบขับถ่ายและปัสสาวะที่ต้องเจอ

เมื่อลำไส้และกระเพาะปัสสาวะโดนรังสี การทำงานในช่วงนั้นจะรวนไปบ้าง คนไข้มักจะมีอาการถ่ายเหลว บ่อยขึ้น หรือรู้สึกปวดเบ่งเหมือนท้องเสียตลอดเวลา บางคนอาจมีมูกปนออกมาด้วย ส่วนทางฝั่งปัสสาวะก็จะรู้สึกแสบขัด ปวดปัสสาวะบ่อย หรือกลั้นไม่ค่อยอยู่ อาการเหล่านี้หมออยากให้ทำใจร่มๆ ไว้ก่อนนะครับ เพราะมันเป็นเรื่องปกติที่เกิดขึ้นได้ในช่วงนี้

ผิวหนังบริเวณที่โดนแสงและอาการอ่อนเพลียสะสม

ผิวหนังตรงช่วงสะโพก ท้องน้อย หรือก้นกบ จะเริ่มมีอาการแดงคล้ายโดนแดดเผา บางคนแห้งลอกและคัน นอกจากนี้ความอ่อนเพลียก็เป็นอีกเรื่องที่เลี่ยงไม่ได้ เพราะร่างกายต้องใช้พลังงานอย่างหนักในการซ่อมแซมตัวเอง การนอนไม่พอจะยิ่งทำให้เพลียหนักเข้าไปใหญ่

ผลข้างเคียงระยะยาวที่อาจตามมาหลังการรักษาผ่านไปหลายเดือน

บางครั้งแม้การรักษาจะจบไปนานแล้ว แต่เนื้อเยื่อบริเวณอุ้งเชิงกรานอาจเกิดภาวะพังผืดขึ้นตามกระบวนการหายของแผล ทำให้ความยืดหยุ่นลดลง ซึ่งตรงนี้แหละครับที่อาจทำให้เกิดภาวะแทรกซ้อนจากการฉายรังสีบริเเวณนี้ในระยะยาวที่ต้องอาศัยการดูแลต่อเนื่อง

ปัญหาลำไส้เรื้อรังและการขับถ่ายที่เปลี่ยนไป

พังผืดในอุ้งเชิงกรานอาจทำให้ลำไส้เคลื่อนตัวได้ไม่ดีเหมือนเก่า บางคนมีอาการท้องอืด ท้องผูกสลับท้องเสีย หรือในรายที่เป็นมากอาจมีลำไส้ตีบตัน ทำให้มีอาการปวดท้องเรื้อรัง การปรับเรื่องอาหารจึงเป็นหัวใจสำคัญมากๆ ในช่วงนี้

ผลกระทบต่อระบบปัสสาวะและช่องคลอด

กระเพาะปัสสาวะอาจมีความจุลดลง ทำให้ยังคงปวดปัสสาวะบ่อยเหมือนเดิม หรือมีเลือดปนออกมาได้บ้างจากเส้นเลือดฝอยที่เปราะบาง ส่วนคุณผู้หญิง ผนังช่องคลอดอาจมีความยืดหยุ่นลดลง แห้ง และตีบแคบลง ซึ่งแพทย์จะมีเครื่องมือและคำแนะนำในการใช้แท่งขยายเพื่อป้องกันปัญหานี้ รวมถึงการแนะนำเจลหล่อลื่นเพื่อช่วยเรื่องการมีเพศสัมพันธ์

วิธีดูแลตัวเองเบื้องต้นเพื่อบรรเทาอาการและฟื้นฟูร่างกาย

การจัดการกับผลข้างเคียงเหล่านี้ เราสามารถช่วยตัวเองเบื้องต้นได้ด้วยการปรับพฤติกรรมในชีวิตประจำวัน เพื่อไม่ให้ไปกระตุ้นอาการให้ออกมาหนักขึ้นกว่าเดิม

การเลือกทานอาหารเพื่อลดการระคายเคืองลำไส้

ควรหลีกเลี่ยงอาหารรสจัด ของหมักดอง อาหารที่มีกากใยสูงมากๆ ในช่วงที่ลำไส้อักเสบ เพราะจะยิ่งทำให้ถ่ายบ่อยขึ้น เน้นทานอาหารอ่อนๆ ย่อยง่าย แบ่งมื้ออาหารเป็นมื้อเล็กๆ แต่ทานบ่อยขึ้น และที่สำคัญคือดื่มน้ำสะอาดให้เพียงพอเพื่อป้องกันภาวะขาดน้ำจากการถ่ายเหลว

การดูแลผิวหนังและความสะอาดเฉพาะจุด

ผิวหนังบริเวณที่โดนรังสีต้องดูแลด้วยความทะนุถนอม หลีกเลี่ยงการใช้สบู่ที่มีฤทธิ์รุนแรง ห้ามขัดถูแรงๆ เลือกใส่เสื้อผ้าเนื้อนุ่มหลวมๆ เพื่อไม่ให้เกิดการเสียดสี และหลีกเลี่ยงการทายาหรือโลชั่นใดๆ ที่แพทย์ไม่ได้สั่ง

สัญญาณเตือนแบบไหนที่ควรกลับไปพบแพทย์ผู้ดูแลทันที

แม้ว่าอาการข้างต้นส่วนใหญ่จะจัดการได้ที่บ้าน แต่ก็มีบางอาการที่เป็นธงแดงเตือนว่าร่างกายอาจกำลังเกิดภาวะแทรกซ้อนที่รุนแรง ซึ่งต้องรีบมาพบแพทย์โดยด่วน

• มีเลือดออกมากผิดปกติทางทวารหนัก ปัสสาวะเป็นเลือดสด หรือมีเลือดออกทางช่องคลอดปริมาณมาก
• ปวดท้องรุนแรงร่วมกับท้องอืด แน่นท้อง และไม่สามารถผายลมหรืออุจจาระได้เลย
• มีไข้สูงหนาวสั่น ซึ่งอาจบ่งบอกถึงการติดเชื้อในระบบทางเดินปัสสาวะหรืออุ้งเชิงกราน
• ถ่ายเหลววันละหลายๆ ครั้งจนร่างกายอ่อนเพลียอย่างเห็นได้ชัดและเวียนศีรษะหน้ามืด

การผ่านพ้นช่วงเวลาการรักษาโรคมะเร็งด้วยการฉายรังสีไม่ใช่เรื่องง่ายเลยครับ หมอขอชื่นชมในความอดทนของคนไข้ทุกคน ภาวะแทรกซ้อนจากการฉายรังสีบริเเวณอุ้งเชิงกรานอาจสร้างความรำคาญใจและกระทบต่อชีวิตประจำวันไปบ้าง แต่ถ้าเราเข้าใจกลไkของมัน ปฏิบัติตัวตามคำแนะนำของแพทย์อย่างเคร่งครัด และคอยสังเกตความผิดปกติอยู่เสมอ เราก็จะสามารถก้าวผ่านช่วงเวลานี้และกลับมามีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้นได้อย่างแน่นอนครับ