เวลานั่งตรวจอยู่ที่ห้องตรวจ สิ่งหนึ่งที่มักจะได้ยินบ่อยๆ จากคนไข้คือความกังวลใจและคำถามสารพัดเกี่ยวกับวัคซีน บางคนเล่าให้ฟังว่าไม่อยากฉีดเพราะกลัวไข้ขึ้นสูง บางคนเชื่อว่าฉีดแล้วจะทำให้เป็นโรคเสียเอง หรือบางคนเข้าใจว่าถ้าสุขภาพแข็งแรงดีแล้วก็ไม่จำเป็นต้องฉีด ความเชื่อเหล่านี้ล้วนเป็นความเข้าใจที่คลาดเคลื่อนเกี่ยวกับวัคซีน ซึ่งในฐานะหมอ ผมอยากชวนมาคุยกันด้วยเหตุผลและข้อมูลทางการแพทย์ เพื่อให้ทุกคนคลายความกังวลและมองเห็นภาพที่ถูกต้องชัดเจนขึ้น
ความเชื่อที่ว่าฉีดวัคซีนแล้วจะทำให้ติดโรคเสียเอง จริงหรือเปล่า?
นี่คือความกังวลอันดับต้นๆ ที่ทำให้หลายคนลังเลใจจนไม่อยากไปรับวัคซีน ความจริงคือวัคซีนส่วนใหญ่ถูกพัฒนาขึ้นมาจากเชื้อโรคที่ถูกทำให้ตายไปแล้ว หรือใช้เพียงแค่ชิ้นส่วนเล็กๆ ของเชื้อโรค เช่น โปรตีนเปลือกนอกเท่านั้น เชื้อเหล่านี้จึงไม่มีฤทธิ์มากพอที่จะทำให้เราป่วยเป็นโรคจริงๆ ได้
ส่วนวัคซีนบางชนิดที่เป็นเชื้อเป็นอ่อนฤทธิ์ ก็ผ่านกระบวนการคัด 10 สายพันธุ์ในห้องปฏิบัติการให้มีความอ่อนแอลงมากๆ จนไม่สามารถก่อโรคในคนที่มีภูมิคุ้มกันปกติได้ อาการไข้ต่ำๆ หรือปวดเมื่อยเนื้อตัวที่เราเจอกันหลังจากฉีดวัคซีน แท้จริงแล้วไม่ใช่ตัวโรค แต่เป็นปฏิกิริยาตามธรรมชาติของระบบภูมิคุ้มกันในร่างกายที่กำลังตื่นตัวและสร้างกองกำลังเพื่อรับมือกับเชื้อโรคต่างหาก
สุขภาพร่างกายแข็งแรงดีอยู่แล้ว ยังจำเป็นต้องฉีดวัคซีนอีกไหม?
หลายคนมั่นใจว่าตัวเองออกกำลังกายสม่ำเสมอ กินอาหารครบห้าหมู่ นอนหลับพักผ่อนเพียงพอ และมีร่างกายที่แข็งแรงดีเยี่ยม จึงคิดว่าภูมิต้านทานตามธรรมชาติก็น่าจะเพียงพอแล้วโดยไม่ต้องพึ่งวัคซีน
ในความเป็นจริง ร่างกายที่แข็งแรงช่วยให้เราฟื้นตัวจากโรคได้เร็วและมีโอกาสป่วยหนักน้อยกว่าคนอื่น แต่ไม่ได้แปลว่าร่างกายจะมีภูมิคุ้มกันต่อเชื้อโรคร้ายแรงจำเพาะเจาะจงที่อันตราย โรคบางชนิดมีความรุนแรงสูงมาก เช่น บาดยักษ์ หรือโรคพิษสุนัขบ้า ต่อให้สุขภาพดีแค่ไหน หากได้รับเชื้อเข้าไปก็มีอันตรายถึงชีวิตได้ การฉีดวัคซีนเปรียบเสมือนการสร้างเกราะป้องกันชั้นยอดให้ร่างกายรู้จักหน้าตาของเชื้อโรคร้ายก่อนที่จะเผชิญหน้าจริง เป็นการตัดไฟตั้งแต่ต้นลมที่ดีที่สุด
วัคซีนอันตรายและมีผลข้างเคียงรุนแรงจริงหรือ?
ความกลัวเรื่องผลข้างเคียงมักถูกบอกต่อกันจนเกินจริงในโลกออนไลน์ ความเป็นจริงคือวัคซีนทุกชนิดผ่านกระบวนการวิจัยและทดลองมาอย่างยาวนานและเข้มงวดมากๆ ก่อนที่จะนำมาฉีดให้กับประชาชนทั่วไป
ผลข้างเคียงส่วนใหญ่ที่เราพบเจอ มักเป็นอาการเฉพาะที่ธรรมดา เช่น ปวด บวม แดง บริเวณที่ฉีด มีไข้ต่ำๆ หรือรู้สึกอ่อนเพลีย ซึ่งอาการเหล่านี้จะหายไปได้เองภายในไม่กี่วัน ส่วนอาการแพ้รุนแรงชนิดเฉียบพลันนั้นพบได้น้อยมากๆ และสถานที่ฉีดวัคซีนทุกแห่งก็จะมีทีมแพทย์และอุปกรณ์พร้อมรับมือกับเหตุการณ์เหล่านี้เสมอ ความคุ้มค่าในการป้องกันโรคระบาดจึงสูงกว่าความเสี่ยงจากผลข้างเคียงเล็กน้อยเหล่านี้มาก
ความเข้าใจที่คลาดเคลื่อนเกี่ยวกับการเว้นระยะเวลาและการฉีดซ้ำ
อีกหนึ่งประเด็นที่คนไข้ชอบถามกันบ่อยคือ ถ้าเคยฉีดเข็มแรกแล้วเกิดลืมไปนานเลยกำหนด จะต้องเริ่มต้นนับหนึ่งใหม่ทั้งหมดเลยไหม หรือถ้าเคยเป็นโรคนี้มาแล้วหายดี จะยังต้องกลับมาฉีดวัคซีนป้องกันอีกรอบหรือเปล่า
ในทางการแพทย์ การลืมฉีดเข็มกระตุ้นตามกำหนดไม่ได้หมายความว่าภูมิคุ้มกันที่มีอยู่จะหายเกลี้ยงไปทั้งหมด เรามักจะไม่ต้องเริ่มต้นฉีดใหม่ตั้งแต่เข็มแรก แต่แพทย์จะพิจารณาให้ฉีดเข็มต่อไปเพื่อต่อยอดภูมิคุ้มกันเดิมที่มีอยู่ได้เลย ส่วนคนที่เป็นโรคบางชนิดแล้วหาย บางครั้งภูมิคุ้มกันธรรมชาติอาจอยู่ได้ไม่นานหรือสู้ภูมิคุ้มกันจากวัคซีนไม่ได้ การปรึกษาแพทย์เพื่อรับคำแนะนำที่ถูกต้องจึงเป็นทางเลือกที่ดีที่สุดในการบริหารจัดการวัคซีนของแต่ละคน
