เข้าใจเรื่องการใช้ยาสเตียรอยด์และยากดภูมิคุ้มกัน แบบฉบับหมอเล่าให้ฟัง

เวลาที่คนไข้มาฟังผลตรวจแล้วหมอวินิจฉัยเจอโรคกลุ่มภูมิคุ้มกัน ภูมิแพ้รุนแรง หรือโรคพุ่มพวง แล้วได้ยินชื่อยาสเตียรอยด์หรือยากดภูมิคุ้มกัน หลายคนมักจะตกใจและกังวลใจไปล่วงหน้า หมอเข้าใจความรู้สึกนี้ดีครับ เพราะยาพวกนี้มีชื่อเสียงในทางลบพอสมควร ทั้งเรื่องหน้าบวม น้ำหนักขึ้น หรือกลัวว่าภูมิต้านทานจะหายไปหมด แต่ในความเป็นจริงแล้ว ยาเหล่านี้เปรียบเสมือนดาบสองคม หากใช้ให้ถูกวิธีและอยู่ในการดูแลของแพทย์ ยาเหล่านี้คือชีวิตที่ช่วยดึงคนไข้จากขอบเหวของความเจ็บป่วยรุนแรงได้เลย

ยาสเตียรอยด์คืออะไร ทำไมหมอถึงต้องจ่ายยานี้?

สเตียรอยด์ หรือชื่อเต็มๆ ว่า คอร์ติโคสเตียรอยด์ (Corticosteroids) เป็นฮอร์โมนที่ร่างกายของเราผลิตขึ้นเองตามธรรมชาติจากต่อมหมวกไต มีหน้าที่หลักในการควบคุมการอักเสบและจัดการกับความเครียดในร่างกาย เมื่อไหร่ก็ตามที่ภูมิคุ้มกันของเราทำงานผิดปกติ หันมาทำร้ายเนื้อเยื่อและอวัยวะของตัวเอง เช่น เกิดข้ออักเสบรูมาตอยด์ โรคไตอักเสบจากภูมิคุ้มกัน หรือหอบหืดรุนแรง ร่างกายจะต้องการฤทธิ์ต้านการอักเสบที่รวดเร็วและทรงพลัง ซึ่งสเตียรอยด์นี่แหละครับที่ตอบโจทย์ที่สุด

ด้านมืดของสเตียรอยด์ เมื่อไหร่ถึงเรียกว่าใช้เกินพอดี?

ปัญหาไม่ได้อยู่ที่ตัวยาสเตียรอยด์ครับ แต่อยู่ที่การใช้ยาผิดวิธี ไม่ว่าจะเป็นการซื้อยากินเอง ยาชุด ยาหม้อ หรือการใช้ต่อเนื่องเป็นเวลานานเกินความจำเป็นโดยไม่ปรึกษาแพทย์ ผลข้างเคียงที่หมอมักจะเจอในคนไข้กลุ่มนี้คือ หน้ากลมบวมเป็นพระจันทร์ (Moon face) ฮอร์โมนในร่างกายรวน กระดูกพรุน น้ำตาลในเลือดสูงจนกลายเป็นเบาหวาน และภูมิต้านทานต่ำจนติดเชื้อได้ง่าย ดังนั้น หัวใจสำคัญของการใช้สเตียรอยด์คือ ใช้ในปริมาณที่พอเหมาะ และลดหรือหยุดยาให้เร็วที่สุดเมื่ออาการควบคุมได้

รู้จักกับยากดภูมิคุ้มกัน ตัวช่วยลดการพึ่งพาสเตียรอยด์

เมื่อโรคบางชนิดจำเป็นต้องใช้สเตียรอยด์ในปริมาณสูงเป็นเวลานานเพื่อกดอาการไม่ให้กำเริบ หมอจะเริ่มพิจารณาใช้ ยากดภูมิคุ้มกัน (Immunosuppressants) เข้ามาช่วยเสริม หรือที่เรียกว่าเป็นการรักษาร่วมกัน ยากลุ่มนี้จะไปทำหน้าที่ปรับการทำงานของเม็ดเลือดขาวที่กำลังสับสนและก้าวร้าวให้สงบลง

ข้อดีหลักๆ ของการใช้ยากดภูมิคุ้มกันร่วมด้วย คือเราสามารถลดยาลงหรือหยุดสเตียรอยด์ได้เร็วขึ้น ช่วยลดผลข้างเคียงระยะยาวจากสเตียรอยด์ได้มาก แม้ว่ายากลุ่มนี้จะมีข้อควรระวังเรื่องความเสี่ยงในการติดเชื้อที่ง่ายขึ้น เนื่องจากฤทธิ์ในการกดภูมิคุ้มกัน แต่ก็มีความปลอดภัยสูงกว่าหากติดตามการรักษาเจาะเลือดตรวจค่าการทำงานของตับและไตอย่างสม่ำเสมอตามแพทย์นัด

แนวทางปฏิบัติและข้อควรระวังเมื่อต้องกินยากลุ่มนี้

• ห้ามหยุดยาหรือปรับลดขนาดยาเองเด็ดขาด: การลดสเตียรอยด์กะทันหันอันตรายมาก เพราะต่อมหมวกไตที่ฝ่อตัวจากการได้รับยาภายนอกจะไม่สามารถผลิตฮอร์โมนได้ทันที อาจทำให้ช็อกและเป็นอันตรายถึงชีวิต
• ระวังเรื่องการติดเชื้อรอบตัว: เนื่องจากภูมิคุ้มกันทำงานลดลง ควรหลีกเลี่ยงสถานที่แออัด หมั่นล้างมือบ่อยๆ และหลีกเลี่ยงการใกล้ชิดกับผู้ป่วยโรคติดต่อ
• แจ้งแพทย์และทันตแพทย์ทุกครั้ง: ก่อนเข้ารับการผ่าตัด ทำฟัน หรือรับวัคซีนใดๆ ต้องแจ้งให้บุคลากรทางการแพทย์ทราบเสมอว่ากำลังใช้ยาสเตียรอยด์หรือยากดภูมิคุ้มกันอยู่
• สังเกตอาการผิดปกติ: หากมีไข้สูง เจ็บคอ ไอเรื้อรัง หรือมีแผลหายยาก ควรรีบมาพบแพทย์ก่อนวันนัดทันที

การใช้ยาสเตียรอยด์และยากดภูมิคุ้มกันไม่ใช่เรื่องน่ากลัวอย่างที่คิด หากมีความเข้าใจที่ถูกต้อง ร่วมมือกับแพทย์ในการปรับลดยาอย่างอดทน และมาพบแพทย์ตามนัดเพื่อตรวจติดตามอาการอย่างสม่ำเสมอ เราก็สามารถควบคุมโรคให้สงบและใช้ชีวิตได้อย่างปกติสุขครับ