เจาะเลือดลูกน้อยดูค่าเฟอร์ริติน (Ferritin) ไขปริศนาภาวะซีดที่แม่ๆ ต้องรู้

ลูกกินเก่งแต่ทำไมยังดูเพลีย คุณหมอชวนเช็กค่าเก็บสะสมธาตุเหล็กกัน

เวลาพาเจ้าตัวเล็กไปตรวจสุขภาพประจำปี หรือตอนที่คุณหมอเจาะเลือดเช็กอาการลูกกินยากและดูเหนื่อยง่ายกว่าปกติ หลายคนอาจคุ้นเคยกับการดูค่าความเข้มข้นของเลือดหรือฮีโมโกลบิน แต่ในมุมมองของกุมารแพทย์แล้ว มีอีกหนึ่งตัวเลขที่สำคัญมากๆ ในการบอกว่าร่างกายลูกมีทุนสำรองธาตุเหล็กดีแค่ไหน นั่นก็คือการประเมินระดับ ferritin ในเลือดเด็ก

คุณแม่หลายคนมักตกใจเวลาเห็นผลตรวจเลือดแล้วเจอคำศัพท์เทคนิคยาวเหยียด วันนี้หมอเลยอยากมาเล่าให้ฟังแบบเข้าใจง่ายๆ ว่าเจ้าตัวเฟอร์ริตินนี้คืออะไร ทำไมเด็กๆ ถึงต้องตรวจ และตัวเลขบอกอะไรเราบ้าง

เฟอร์ริตินในตัวลูกคืออะไร เปรียบเสมือนกระปุกออมสินธาตุเหล็ก

เพื่อให้เห็นภาพชัดเจนที่สุด ลองจินตนาการว่าธาตุเหล็กในร่างกายลูกคือเงินสดที่ต้องใช้จ่ายในแต่ละวันเพื่อสร้างเม็ดเลือดแดงและไปเลี้ยงสมอง ส่วนค่าเฟอร์ริตินก็คือกระปุกออมสินที่เก็บสะสมเงินสำรองไว้ใช้ยามจำเป็น

เวลาที่ลูกกินอาหารที่มีธาตุเหล็กไม่พอ ร่างกายจะยังไม่แสดงอาการป่วยทันที เพราะตับและม้ามจะดึงเงินจากกระปุกออมสินหรือเจ้าเฟอร์ริตินนี้ออกมาใช้ก่อน จนกว่ากระปุกจะว่างเปล่าจริงๆ เม็ดเลือดแดงถึงจะเริ่มสร้างไม่ได้ และเกิดภาวะโลหิตจางตามมา ดังนั้น การตรวจหาค่าเฟอร์ริตินจึงเป็นการเช็กล่วงหน้าตั้งแต่กระปุกออมสินเริ่มพร่อง ก่อนที่ลูกจะป่วยเป็นโรคซีดจริงๆ

ตอนไหนบ้างที่หมอจะแนะนำให้ตรวจเช็กค่าเฟอร์ริตินให้เด็กๆ

ไม่ใช่เด็กทุกคนที่จะต้องเจาะเลือดเพื่อตรวจค่านี้ครับ ปกติแล้วคุณหมอจะพิจารณาจากอาการและช่วงวัยเป็นหลัก โดยสถานการณ์ที่มักจะต้องดูค่าเฟอร์ริตินมีดังนี้

• เด็กวัยขวบปีแรกที่ดื่มนมวัวเยอะเกินไป: นมวัวมีธาตุเหล็กน้อยแถมยังย่อยยาก อาจทำให้ลำไส้ระคายเคืองและสูญเสียเลือดทีละน้อยโดยไม่รู้ตัว
• เด็กกินยาก เลือกกิน หรือไม่ยอมกินเนื้อสัตว์: กลุ่มนี้มักได้รับธาตุเหล็กไม่เพียงพอจากอาหารหลักในแต่ละมื้อ
• ลูกดูเหนื่อยเพลีย ไม่มีแรง งอแงผิดปกติ: แม้จะนอนหลับเพียงพอแต่ก็ยังดูหมดเรี่ยวแรง
• เด็กที่มีภาวะซีดเรื้อรัง: รักษาด้วยการกินยาเสริมธาตุเหล็กแล้วอาการยังไม่ดีขึ้น หรือซีดซ้ำซาก

มาดูตัวเลขผลตรวจกัน ค่าแบบไหนแปลว่าปกติหรือต้องกังวล

เวลาฟังผลตรวจจากคุณหมอ ตัวเลขของเด็กแต่ละช่วงวัยจะมีเกณฑ์มาตรฐานที่แตกต่างกันค่อนข้างมาก เนื่องจากปริมาณเลือดและความต้องการธาตุเหล็กไม่เท่ากันตามการเจริญเติบโต

โดยทั่วไปหากค่าเฟอร์ริตินอยู่ในเกณฑ์ต่ำ แปลว่าคลังแสงสำรองของลูกเริ่มหมดลงแล้ว ซึ่งแม้ว่าความเข้มข้นของเลือดจะยังปกติอยู่ แต่ก็ถือเป็นสัญญาณเตือนภัยล่วงหน้าว่าถ้าปล่อยไว้ ลูกอาจจะเริ่มมีปัญหาเรื่องพัฒนาการ การเรียนรู้ และภูมิคุ้มกันตามมา เพราะธาตุเหล็กมีความสำคัญอย่างยิ่งต่อการทำงานของสมองเด็กวัยกำลังโต

ดูแลโภชนาการอย่างไรไม่ให้กระปุกออมสินธาตุเหล็กของลูกพร่อง

การป้องกันไม่ให้ค่าเฟอร์ริตินต่ำเกินไป เริ่มต้นได้ง่ายๆ ที่จานอาหารในแต่ละวันครับ คุณพ่อคุณแม่ควรเลือกวัตถุดิบที่อุดมไปด้วยธาตุเหล็กคุณภาพดี เช่น เนื้อแดง ตับ ไข่แดง และปลา

นอกจากนี้ เทคนิคสำคัญที่จะช่วยให้ร่างกายลูกดูดซึมธาตุเหล็กได้ดีขึ้นคือการกินร่วมกับอาหารที่มีวิตามินซีสูง เช่น ผักผลไม้รสเปรี้ยว และควรหลีกเลี่ยงการให้ลูกดื่มนมวัวหรือชาอุ่นๆ พร้อมกับมื้ออาหารหลัก เพราะแคลเซียมและสารแทนนินจะไปขัดขวางการดูดซึมธาตุเหล็กเข้าสู่ร่างกาย

หากตรวจพบว่าลูกมีภาวะธาตุเหล็กสะสมต่ำจริง คุณหมออาจพิจารณาจ่ายยาเสริมธาตุเหล็กชนิดน้ำให้กินต่อเนื่องร่วมกับการปรับอาหาร ซึ่งคุณพ่อคุณแม่ควรปฏิบัติตามคำแนะนำอย่างเคร่งครัดและมาติดตามผลเลือดตามนัด เพื่อให้มั่นใจว่ากระปุกออมสินของลูกกลับมาเต็มและแข็งแรงอีกครั้งครับ