ภาวะการถดถอยทางพัฒนาการด้านอารมณ์: เมื่อลูกรักหรือคนใกล้ตัวกลับมีพฤติกรรมถอยหลังลงคลอง

หลายครั้งที่คุณพ่อคุณแม่เดินเข้ามาปรึกษาที่คลินิกด้วยความกังวลใจว่า ลูกน้อยที่เคยช่วยเหลือตัวเองได้ดี หรือเคยควบคุมอารมณ์ได้ตามวัย อยู่ๆ กลับแสดงพฤติกรรมเหมือนเด็กเล็กๆ อีกครั้ง เช่น งอแงหนักมาก ติดแม่แจ กลับไปปัสสาวะรดที่นอน หรือแม้แต่ในผู้ใหญ่บางคนที่เผชิญกับความเครียดรุนแรง ก็อาจแสดงอาการถอยหลังทางความรู้สึกอย่างเห็นได้ชัด เหตุการณ์แบบนี้ในทางการแพทย์เราเรียกว่า ภาวะการถดถอยทางพัฒนาการด้านอารมณ์ ซึ่งเป็นสัญญาณเตือนจากจิตใจที่กำลังบอกเราว่าเขากำลังรับมือกับบางสิ่งไม่ไหว

ภาวะการถดถอยทางพัฒนาการด้านอารมณ์ คืออะไรและเกิดจากอะไรได้บ้าง

เวลาที่เราพูดถึงคำว่าพัฒนาการ หลายคนมักจะนึกถึงการเติบโตไปข้างหน้า เดินได้เร็วขึ้น พูดได้ยาวขึ้น หรือควบคุมอารมณ์ได้ดีขึ้นตามอายุ แต่ในความเป็นจริง จิตใจมนุษย์เราไม่ได้วิ่งเป็นเส้นตรงเสมอไป เมื่อไก็ตามที่เจอความกดดันครั้งใหญ่ เช่น การมีน้องใหม่ การย้ายบ้าน การสูญเสีย หรือแม้แต่ความเครียดสะสม สมองส่วนที่ทำหน้าที่จัดการอารมณ์จะทำงานหนักเกินไป จนกลไกการป้องกันตัวเองต้องดึงเอาพฤติกรรมในวัยที่ปลอดภัยกว่ากลับมาใช้ เพื่อเรียกร้องความสนใจและความปลอดภัยทางใจอีกครั้ง

สัญญาณเตือนแบบไหนที่เรียกว่าถดถอยจริงๆ ไม่ใช่แค่นิสัยเปลี่ยน

การสังเกตความเปลี่ยนแปลงต้องอาศัยความเข้าใจพื้นฐานเดิมของเจ้าตัวเป็นหลัก หากอยู่ๆ มีพฤติกรรมเหล่านี้เกิดขึ้นอย่างกะทันหันและต่อเนื่อง:

• กลับไปติดสัดส่วนวัยเด็ก: เช่น การใช้น้ำเสียงแบบเด็กเล็ก งอแงเอาแต่ใจโดยไม่มีเหตุผล หรือเรียกร้องให้อุ้มตลอดเวลา
• ทักษะที่เคยทำได้หายไป: สำหรับเด็กอาจรวมถึงการกลับมาฉี่รดที่นอน หรือกินอาหารยากขึ้น ส่วนในผู้ใหญ่อาจหมายถึงการสูญเสียความสามารถในการตัดสินใจเรื่องง่ายๆ
• กลัวการแยก เกิดความวิตกกังวลรุนแรงเมื่อต้องอยู่คนเดียว หรือไม่อยากให้คนใกล้ตัวคลาดสายตา
• การแสดงออกทางร่างกาย: ปวดท้อง ปวดหัวบ่อยๆ โดยตรวจไม่พบโรคทางกาย ซึ่งมักเป็นผลมาจากความเครียดที่สะสมในใจ

เมื่อไหร่ควรพาไปพบแพทย์เพื่อประเมินอย่างละเอียด

ความถดถอยทางอารมณ์หลายครั้งสามารถดีขึ้นได้เอง หากคนรอบข้างเข้าใจและช่วยกันประคับประคองบรรยากาศความปลอดภัยให้ แต่หากอาการเหล่านี้กินเวลานานเกินสองสัปดาห์ เริ่มส่งผลกระทบต่อการใช้ชีวิตประจำวัน การเรียน หรือการทำงานอย่างชัดเจน หรือมีพฤติกรรมทำร้ายตัวเองร่วมด้วย นั่นคือสัญญาณที่ชัดเจนว่าควรพามาพบแพทย์หรือนักจิตวิทยาเพื่อหาทางช่วยเหลือที่ตรงจุด

วิธีรับมือและดูแลจิตใจคนที่กำลังเผชิญภาวะนี้

หัวใจสำคัญที่สุดในการดูแลผู้ที่มีภาวะนี้คือ การไม่ดุว่า ตำหนิ หรือล้อเลียนพฤติกรรมที่ถดถอยของเขา เพราะยิ่งเรากดดัน เขากยิ่งรู้สึกไม่ปลอดภัยและถอยหลังลงไปอีก สิ่งที่เราควรทำคือการสร้างพื้นที่ปลอดภัยทางจิตใจ รับฟังความรู้สึกโดยไม่ตัดสิน ให้เวลาเขาได้พักฟื้นฟูพลังใจ และเติมเต็มความรู้สึกมั่นคงปลอดภัยให้มากพอ แล้วค่อยๆ สนับสนุนให้เขาก้าวกลับมาเผชิญโลกความเป็นจริงด้วยความมั่นใจทีละน้อย