เหล็กเกินในตับภัยเงียบที่หลายคนมองข้าม: วิธีป้องกันไขพอกตับจากการลดการสะสมของธาตุเหล็ก

ช่วงนี้เวลาตรวจสุขภาพประจำปี หลายคนอาจจะเคยได้ยินเรื่องไขพอกตับกันบ่อยขึ้น ส่วนใหญ่มักจะนึกถึงเรื่องการกินหวาน ชานมไข่มุก หรือภาวะไขมันในเลือดสูง แต่รู้ไหมว่าจริงๆ แล้ว มีอีกหนึ่งสาเหตุสำคัญที่หมอพบได้เรื่อยๆ แต่คนไข้มักจะไม่ค่อยรู้ตัว นั่นก็คือเรื่องของธาตุเหล็กในร่างกายที่สะสมมากเกินไปจนทำร้ายตับ

ทำไมเหล็กส่วนเกินถึงกลายมาเป็นตัวการทำลายตับ

ตามปกติร่างกายของเราต้องการธาตุเหล็กเพื่อไปสร้างเม็ดเลือดแดง แต่ถ้ามีเหล็กสะสมมากเกินไปจนใช้ไม่หมด ร่างกายไม่มีทางขับออกทางปัสสาวะหรืออุจจาระได้ง่ายๆ เจ้าเหล็กส่วนเกินนี้ก็จะไปแอบซ่อนและสะสมตามอวัยวะต่างๆ โดยเฉพาะที่ตับ

พอลองนึกภาพตามง่ายๆ ว่า เหล็กเมื่อสะสมมากๆ จะเกิดกระบวนการที่เรียกว่าออกซิเดชัน คล้ายๆ กับเหล็กที่วางตากฝนจนเกิดสนิม ปฏิกิริยานี้จะไปกระตุ้นให้เกิดการอักเสบเรื้อรัง เซลล์ตับเริ่มเสียหาย เกิดพังผืด และสุดท้ายก็พัฒนาไปเป็นภาวะไขพอกตับหรือตับแข็งได้ แม้ว่าเราจะไม่ได้กินอาหารมันๆ หรือดื่มแอลกอฮอล์เลยก็ตาม

สัญญาณเตือนจากร่างกายเมื่อตับเริ่มรับไม่ไหว

ในระยะแรกของการสะสมธาตุเหล็ก ผู้ป่วยมักจะไม่ค่อยมีอาการผิดปกติอะไรที่ชัดเจน บางคนอาจจะรู้สึกเพลียเรื้อรังโดยไม่ทราบสาเหตุ ปวดเมื่อยตามข้อ หรือรู้สึกแน่นชายโครงด้านขวาเล็กน้อย ซึ่งมักจะถูกมองข้ามว่าเป็นเพราะพักผ่อนไม่เพียงพอ กว่าจะรู้ตัวอีกที ผลตรวจเลือดค่าการทำงานของตับก็เริ่มสูงขึ้น หรือผลอัลตราซาวด์บอกว่ามีภาวะไขพอกตับเสียแล้ว

วิธีปรับพฤติกรรมเพื่อลดการสะสมของธาตุเหล็ก

สำหรับการป้องกันภาวะไขพอกตับจากการลดการสะสมของธาตุเหล็กนั้น เราสามารถเริ่มต้นดูแลตัวเองได้จากกิจวัตรประจำวัน ดังนี้ครับ

ปรับสมดุลอาหารในจานข้าว หลีกเลี่ยงเหล็กส่วนเกิน

สำหรับคนที่มีภาวะเหล็กเกิน หมอแนะนำให้เพลาๆ อาหารที่มีธาตุเหล็กสูงและดูดซึมได้ง่าย เช่น เนื้อแดงจัด เครื่องในสัตว์ หรือเลือดหมู เลี่ยงการกินวิตามินซีร่วมกับมื้ออาหารหลัก เพราะวิตามินซีจะช่วยเพิ่มการดูดซึมธาตุเหล็กเข้าสู่ร่างกายให้มากขึ้นไปอีก

เลือกดื่มชาหรือกาแฟในมื้ออาหาร

อันนี้เป็นเกร็ดความรู้เล็กๆ น้อยๆ ที่ช่วยได้ดีมาก สารแทนนินในชาและโพลีฟีนอลในกาแฟ มีคุณสมบัติช่วยขัดขวางการดูดซึมธาตุเหล็กจากอาหารเข้าสู่กระแสเลือด การดื่มชาหรือกาแฟดำไม่ใส่น้ำตาลควบคืบไปกับมื้ออาหาร จึงเป็นอีกหนึ่งวิธีธรรมชาติที่ช่วยลดการสะสมของเหล็กได้

งดเครื่องดื่มแอลกอฮอล์เด็ดขาด

แอลกอฮอล์เป็นตัวการเร่งการดูดซึมธาตุเหล็กในลำไส้ให้สูงขึ้น และเมื่อรวมตัวกับเหล็กที่สะสมอยู่ในตับแล้ว จะยิ่งเพิ่มความรุนแรงในการทำลายเซลล์ตับให้พังเร็วขึ้นไปอีกหลายเท่า

วิธีรักษาทางการแพทย์เมื่อเหล็กเกินพิกัด

ในกรณีที่ตรวจเลือดแล้วพบว่าระดับธาตุเหล็กในร่างกายหรือค่า ferritin สูงมากๆ การปรับอาหารอย่างเดียวอาจจะไม่เพียงพอ แพทย์อาจจำเป็นต้องใช้วิธีการทางการแพทย์เข้ามาร่วมด้วย

การบริจาคเลือดเพื่อระบายธาตุเหล็กส่วนเกิน

วิธีที่ง่ายและได้ผลดีที่สุดวิธีหนึ่งคือการเจาะเลือดออกเป็นระยะ เหมือนกับการบริจาคโลหิต เพื่อกระตุ้นให้ร่างกายดึงเอาธาตุเหล็กที่สะสมตามตับและเนื้อเยื่อออกมาใช้สร้างเม็ดเลือดแดงชุดใหม่ เป็นการลดปริมาณเหล็กสะสมในร่างกายลงได้อย่างปลอดภัยภายใต้การดูแลของแพทย์

การใช้ยาขับธาตุเหล็กในเคสจำเป็น

สำหรับผู้ป่วยบางรายที่ไม่สามารถบริจาคโลหิตได้ หรือมีภาวะเหล็กเกินจากโรคทางพันธุกรรม แพทย์จะพิจารณาใช้ยากลุ่มที่ทำหน้าที่จับกับธาตุเหล็กแล้วขับออกทางปัสสาวะหรืออุจจาระ เพื่อปกป้องเนื้อตับไม่ให้ถูกทำลายไปมากกว่าเดิม