ดูแลผู้ป่วยติดเตียงอย่างไร ไม่ให้สำลักจนเกิดภาวะปอดอักเสบ

เวลาที่เราดูแลคนในครอบครัวที่มีปัญหาเรื่องการกลืน โดยเฉพาะผู้สูงอายุหรือผู้ป่วยติดเตียงที่มีเสมหะในคอเยอะๆ สิ่งหนึ่งที่หมอมักจะเจอและเป็นกังวลอยู่บ่อยครั้งคือ อาการสำลักเวลากินข้าว กินน้ำ หรือแม้แต่การสำลักน้ำลายตัวเอง จนสุดท้ายมักจะหนีไม่พ้นเรื่องปอดอักเสบตามมา ซึ่งเป็นอาการที่น่ากลัวและต้องระวังมากๆ ในคนไข้กลุ่มนี้

ทำไมผู้ป่วยที่มีปัญหาการกลืน ถึงเสี่ยงเป็นปอดอักเสบได้ง่ายจัง?

ลองนึกภาพตามง่ายๆ นะครับ ปกติเวลาที่เรากลืนอาหาร หลอดลมของเราจะปิดสนิทเพื่อให้อาหารเดินทางลงไปที่หลอดอาหารได้อย่างปลอดภัย แต่ในผู้ป่วยที่มีปัญหาการกลืน กล้ามเนื้อคอและกลไกการป้องกันเหล่านี้ทำงานได้ไม่เต็มที่ อาหาร น้ำ หรือแม้แต่เสมหะเหนียวๆ ที่สะสมอยู่ในคอ จึงไหลหลุดรอดลงไปในหลอดลมและลงสู่ปอดได้โดยง่าย

เมื่อสิ่งแปลกปลอมเหล่านี้ลงไปถึงปอด พร้อมกับแบคทีเรียที่ติดมาด้วย ร่างกายจึงเกิดการอักเสบขึ้น กลายเป็นภาวะปอดอักเสบจากการสำลักในผู้ป่วย ซึ่งมักจะมีอาการไข้ ไอ และหอบเหนื่อยตามมาอย่างรวดเร็ว

สัญญาณเตือนภัย: สังเกตอย่างไรว่าคนไข้กำลังสำลักหรือปอดเริ่มอักเสบ?

คนไข้หลายคนไม่ได้ไอโขลกออกมาเวลาสำลักเสมอไป หมออยากให้สังเกตอาการเหล่านี้ให้ดี:

• เสียงเปลี่ยนไป: เสียงแหบ หรือมีเสียงก.ก.อยู่ในคอตลอดเวลาหลังกินอาหาร
• ไอหรือสำลัก: ไอเรื้อรังระหว่างหรือหลังมื้ออาหารทันที
• หายใจลำบาก: หายใจเร็ว หายใจมีเสียงครืดคราด หรืออกบุ๋มเวลาหายใจ
• ไข้ต่ำๆ: มีไข้โดยไม่ทราบสาเหตุ ซึ่งอาจเป็นสัญญาณแรกของภาวะปอดอักเสบจากการสำลักในผู้ป่วยติดเตียง

วิธีดูแลและป้องกันการสำลักในชีวิตประจำวัน

การป้องกันไม่ให้เกิดการสำลักตั้งแต่แรก คือสิ่งที่ดีที่สุดที่ผู้ดูแลสามารถทำได้ โดยมีแนวทางปฏิบัติง่ายๆ ดังนี้ครับ

ปรับท่าทางเวลาป้อนอาหารและน้ำ

ห้ามป้อนอาหารขณะที่คนไข้นอนราบเด็ดขาด ควรจัดให้ผู้ป่วยนั่งตัวตรง หรือปรับหัวเตียงให้สูงขึ้นอย่างน้อย 45 ถึง 90 องศา และให้คงท่านั้นไว้ต่ออีกประมาณ 30 นาทีหลังมื้ออาหาร เพื่อป้องกันอาหารไหลย้อนกลับ

เลือกอาหารที่มีความขืดพอเหมาะ

อาหารเหลวใสอย่างน้ำเปล่ามักจะสำลักง่ายที่สุด ควรปรึกษาแพทย์หรือนักกำหนดอาหารเพื่อใช้ผงเพิ่มความข้นหนืดผสมในน้ำหรืออาหาร เพื่อให้ผู้ป่วยกลืนได้ง่ายขึ้นและควบคุมทิศทางได้ดีขึ้น

จัดการกับปัญหาเสมหะล้นคอ

หากผู้ป่วยมีเสมหะมาก ควรช่วยเคาะปอดและดูดเสมหะออกตามคำแนะนำของบุคลากรทางการแพทย์ เพื่อลดปริมาณเสมหะที่จะไหลลงหลอดลม รวมถึงฝึกให้ผู้ป่วยจิบน้ำบ่อยๆ เพื่อละลายเสมหะไม่ให้เหนียวข้นจนเกินไป

เมื่อไหร่ที่ต้องพาผู้ป่วยไปหาหมอทันที?

หากสังเกตเห็นว่าผู้ป่วยมีไข้สูง หายใจหอบเหนื่อยมาก ปากเล็บเริ่มเขียวคล้ำ หรือซึมลง ไม่ควรปล่อยไว้เด็ดขาด อาการเหล่านี้บอกว่าเชื้อโรคลงปอดและอาจลุกลามจนเป็นอันตรายถึงชีวิต รีบพามาพบแพทย์ที่โรงพยาบาลเพื่อรับยาปฏิชีวนะและการรักษาที่ตรงจุดโดยด่วนครับ