เวลาคนไข้เดินเข้ามาปรึกษาหมอเรื่องวัคซีนป้องกันเชื้อเอชพีวี หลายคนมักจะเข้าใจว่าเป็นเรื่องเฉพาะของผู้หญิงที่ต้องการป้องกันโรคมะเร็งปากมดลูกเท่านั้น และคิดว่าผู้ชายหรือคนที่ไม่ได้รับความเสี่ยงเรื่องมดลูกไม่จำเป็นต้องกังวล แต่ในความเป็นจริงแล้ว ไวรัสตัวเดียวกันนี้สามารถก่อโรคที่ร้ายแรงไม่แพ้กันในจุดอื่นที่หลายคนคาดไม่ถึง โดยเฉพาะความเชื่อมโยงของโรคกลุ่ม มะเร็งปากมดลูกและมะเร็งช่องทวารหนัก ซึ่งมีจุดเริ่มต้นมาจากเชื้อไวรัสเอชพีวีชนิดเดียวกัน และส่งผลกระทบต่อร่างกายได้รุนแรงหากไม่ได้รับการป้องกันอย่างถูกวิธี
ไวรัสเอชพีวีตัวร้ายที่ไม่ได้เลือกเพศ และไม่ได้จู่โจมแค่จุดเดียว
เชื้อไวรัส Human Papillomavirus หรือเอชพีวี มีอยู่มากมายหลายสายพันธุ์ แต่สายพันธุ์ที่หมออยากให้ระวังเป็นพิเศษคือสายพันธุ์ความเสี่ยงสูง เช่น สายพันธุ์ 16 และ 18 ซึ่งเป็นตัวการสำคัญในการเข้าไปเปลี่ยนแปลงเซลล์ปกติให้กลายเป็นเซลล์มะเร็ง หลายคนอาจสงสัยว่าทำไมไวรัสตัวเดียวถึงทำร้ายร่างกายได้หลายจุด คำตอบคือ ไวรัสชนิดนี้ชอบอาศัยอยู่ในเซลล์เยื่อบุผิวที่บอบบาง ซึ่งผิวสัมผัสบริเวณปากมดลูกและช่องทวารหนักมีลักษณะโครงสร้างเนื้อเยื่อที่คล้ายกันมาก ทำให้เชื้อไวรัสสามารถเข้าไปฝังตัวและเจริญเติบโตได้ดีทั้งสองบริเวณ
ทำไมเชื้อตัวเดียวกัน ถึงกลายเป็นมะเร็งต่างที่กันได้?
การติดเชื้อเอชพีวีส่วนใหญ่เกิดขึ้นจากการสัมผัสผิวหนังต่อผิวหนัง หรือผ่านทางเพศสัมพันธ์ ไม่ว่าจะเป็นการมีเพศสัมพันธ์ทางช่องคลอดหรือทางทวารหนัก เมื่อร่างกายได้รับเชื้อเข้ามา ไวรัสจะเข้าไปแทรกซึมอยู่ในชั้นเซลล์เยื่อบุผิว หากระบบภูมิคุ้มกันของร่างกายไม่สามารถกำจัดเชื้อออกไปได้ตามธรรมชาติ เชื้อที่หลงเหลืออยู่จะเริ่มรบกวนกระบวนการแบ่งตัวของเซลล์ตามปกติ
จากเชื้อไวรัสสู่การเปลี่ยนแปลงที่ปากมดลูก
บริเวณปากมดลูกจะมีจุดเปลี่ยนผ่านของเซลล์ซึ่งเป็นบริเวณที่เซลล์มีการปรับเปลี่ยนรูปแบบตลอดเวลา ทำให้เชื้อเอชพีวีเข้าไปโจมตีได้ง่าย หากปล่อยทิ้งไว้โดยไม่รักษา เชื้อจะทำให้เซลล์บริเวณนี้เริ่มอักเสบเรื้อรัง จนกลายเป็นรอยโรคก่อนมะเร็ง และพัฒนาไปเป็นมะเร็งปากมดลูกในที่สุด ซึ่งกระบวนการนี้อาจใช้เวลายาวนานนับสิบปี
เมื่อไวรัสย้ายไปฝังตัวและเติบโตที่ช่องทวารหนัก
เช่นเดียวกับปากมดลูก บริเวณช่องทวารหนักก็มีจุดเปลี่ยนผ่านของเซลล์เยื่อบุผิวที่บอบบางไม่แพ้กัน การมีเพศสัมพันธ์ทางทวารหนักโดยไม่ได้ป้องกันเป็นสาเหตุหลักที่ทำให้เชื้อเอชพีวีเข้าไปสะสมในบริเวณนี้ นอกจากนี้ในผู้ที่มีระบบภูมิคุ้มกันอ่อนแอ ร่างกายจะยิ่งกำจัดเชื้อไวรัสได้ยากขึ้น ส่งผลให้เกิดความเสี่ยงต่อการเกิดมะเร็งช่องทวารหนักสูงขึ้นตามไปด้วย
เช็กสัญญาณเตือนจากร่างกาย อาการแบบไหนที่ต้องรีบมาพบหมอ?
เนื่องจากมะเร็งทั้งสองชนิดนี้ในช่วงแรกมักจะไม่มีอาการแสดงใดๆ เลย ทำให้คนไข้ส่วนใหญ่มารู้ตัวเมื่อโรคดำเนินไปมากแล้ว หมอจึงอยากแนะนำให้สังเกตอาการผิดปกติเหล่านี้ หากพบว่ามีอาการ ควรรีบมาตรวจเช็กทันที
- สัญญาณเตือนฝั่งปากมดลูก: มีเลือดออกผิดปกติจากช่องคลอดที่ไม่ใช่รอบเดือน มีเลือดออกหลังการมีเพศสัมพันธ์ มีตกขาวปนเลือด หรือมีกลิ่นเหม็นผิดปกติ รวมถึงอาการปวดอุ้งเชิงกรานโดยหาสาเหตุไม่ได้
- สัญญาณเตือนฝั่งช่องทวารหนัก: มีเลือดออกทางทวารหนัก ซึ่งหลายคนมักเข้าใจผิดว่าเป็นเพียงโรคริดสีดวงทวาร มีอาการปวด ตึง หรือรู้สึกแน่นในช่องทวารหนัก มีก้อนเนื้อนูนรอบๆ รูทวาร หรือพฤติกรรมการขับถ่ายเปลี่ยนไป เช่น ท้องผูกสลับท้องเสีย
วิธีป้องกันและดูแลตัวเอง ไม่ต้องรอให้สายเกินแก้
ข่าวดีคือ ทั้งมะเร็งปากมดลูกและมะเร็งช่องทวารหนักเป็นโรคที่ป้องกันได้ หากเราเข้าใจและรับมืออย่างถูกวิธี หมอมีแนวทางปฏิบัติง่ายๆ ที่อยากแนะนำให้ทุกคนเริ่มทำตั้งแต่วันนี้
เข้ารับการตรวจคัดกรองอย่างสม่ำเสมอ
สำหรับผู้หญิง การตรวจหาเชื้อเอชพีวีร่วมกับการตรวจปากมดลูกเป็นสิ่งสำคัญมากเพื่อค้นหาความผิดปกติตั้งแต่ระยะเริ่มแรก ส่วนในกลุ่มผู้ที่มีความเสี่ยงสูงต่อการเกิดมะเร็งช่องทวารหนัก หมอแนะนำให้ปรึกษาแพทย์เพื่อทำการตรวจคัดกรองช่องทวารหนักร่วมด้วย
ฉีดวัคซีนป้องกันเชื้อเอชพีวี
การฉีดวัคซีนป้องกันเชื้อเอชพีวีเป็นวิธีที่มีประสิทธิภาพสูงที่สุดในการป้องกันการติดเชื้อ โดยเฉพาะในเด็กและวัยรุ่นที่ยังไม่เคยมีเพศสัมพันธ์ ซึ่งปัจจุบันวัคซีนสามารถครอบคลุมสายพันธุ์หลักที่ก่อมะเร็งได้เป็นอย่างดี และที่สำคัญคือ วัคซีนนี้ฉีดได้ทั้งผู้หญิงและผู้ชาย เพื่อช่วยสร้างภูมิคุ้มกันและลดโอกาสการเกิดโรคร้ายทั้งสองตำแหน่งไปพร้อมกัน
ปรับเปลี่ยนพฤติกรรมเพื่อลดความเสี่ยง
การใช้ถุงยางอนามัยทุกครั้งที่มีเพศสัมพันธ์ แม้จะไม่สามารถป้องกันเชื้อเอชพีวีได้ร้อยเปอร์เซ็นต์เนื่องจากเชื้ออาจอยู่ที่ผิวหนังบริเวณอื่น แต่ก็ช่วยลดความเสี่ยงลงได้อย่างมาก นอกจากนี้ การหลีกเลี่ยงการสูบบุหรี่ก็มีความสำคัญ เพราะสารพิษจากบุหรี่จะไปกดภูมิคุ้มกันของร่างกาย ทำให้กระบวนการกำจัดเชื้อเอชพีวีแย่ลง
