แยกให้ออกระหว่างปอดอักเสบจากไวรัสและแบคทีเรีย ต่างกันอย่างไรและอันตรายแค่ไหน

ช่วงนี้เวลาตรวจคนไข้ที่มาด้วยอาการไอ ไข้สูง และเหนื่อยหอบ คำถามหนึ่งที่หมอมักจะเจออยู่บ่อยๆ คือ เป็นปอดอักเสบจากอะไรกันแน่ และมันรุนแรงแค่ไหน หลายคนอาจจะคิดว่าปอดอักเสบก็คือปอดอักเสบเหมือนกันหมด แต่ในความเป็นจริงแล้ว เจ้าโรคนี้มีเบื้องหลังที่ต่างกันค่อนข้างมากครับ โดยเฉพาะตัวการหลักที่เป็นเชื้อโรค ซึ่งแบ่งออกเป็นสองกลุ่มใหญ่ๆ คือเชื้อไวรัสและเชื้อแบคทีเรีย

เชื้อไวรัสกับแบคทีเรีย ทำไมถึงทำให้ปอดพังต่างกัน?

เวลาที่เราพูดถึง การจำแนกประเภทปอดอักเสบจากเชื้อโรคต่างๆ หมออยากให้ลองนึกภาพตามง่ายๆ ว่า ปอดของเราเปรียบเสมือนฟองน้ำชิ้นใหญ่ที่ทำหน้าที่ฟอกอากาศ ถ้ามีสิ่งแปลกปลอมบุกรุก เนื้อเยื่อข้างในจะเกิดการอักเสบและมีน้ำหรือหนองไปคั่งอยู่ข้างใน

สำหรับเชื้อไวรัส เช่น ไข้หวัดใหญ่ หรือโควิด-19 มักจะเข้ามาโจมตีทางเดินหายใจส่วนบนก่อน แล้วค่อยลามลงปอด อาการมักจะค่อยเป็นค่อยไป เริ่มจากไอแห้งๆ ปวดเมื่อยตามตัว และมีไข้ต่ำถึงปานกลาง ในขณะที่เชื้อแบคทีเรีย มักจะจู่โจมแบบรวดเร็วรุนแรงกว่า ทำให้เกิดการอักเสบเฉพาะจุดในเนื้อปอดอย่างฉับพลัน

อาการแบบไหนบอกว่ามาจากไวรัส แบบไหนมาจากแบคทีเรีย?

ในฐานะหมอ เวลาตรวจคนไข้ เราจะคอยสังเกตรายละเอียดเล็กๆ น้อยๆ เพื่อแยกแยะประเภทของโรค เพราะการรักษาต่างกันโดยสิ้นเชิงครับ

ปอดอักเสบจากไวรัส: ตั้งต้นจากไข้หวัดแล้วลามลงปอด

กลุ่มนี้มักจะมาเล่าให้ฟังว่า เริ่มจากเจ็บคอ น้ำมูกไหล ปวดเมื่อยเนื้อตัว แล้วอยู่ๆ ก็มีไข้สูงขึ้น ไอมากยิ่งขึ้นโดยเฉพาะไอแห้งๆ หรือมีเสมหะใสๆ คนไข้อาจจะรู้สึกเพลียมากเป็นพิเศษ กินอะไรไม่ค่อยลง แต่โดยรวมแล้วถ้าภูมิคุ้มกันดี ร่างกายมักจะค่อยๆ ฟื้นตัวได้เองโดยใช้ยาตามอาการและการพักผ่อน

ปอดอักเสบจากแบคทีเรีย: ไข้สูง หนาวสั่น และเสมหะเปลี่ยนสี

ส่วนกลุ่มที่เป็นแบคทีเรีย อาการมักจะมาแบบตั้งตัวไม่ทัน วันนี้อาจจะแค่อ่อนเพลีย แต่อีกวันไข้สูงปรี๊ด หนาวสั่นจนเตียงสั่น เวลาไอจะมีเสมหะข้น สีเหลือง สีเขียว หรือบางทีมีเลือดปน ที่สำคัญคือมักจะมีอาการเจ็บแปล๊บที่หน้าอกเวลาหายใจเข้าลึกๆ หรือเวลาไอร่วมด้วย

การตรวจวินิจฉัยในห้องตรวจของแพทย์

เนื่องจากอาการบางอย่างมีความคาบเกี่ยวกัน หมอจึงไม่สามารถวินิจฉัยแค่การฟังเสียงปอดด้วยหูฟังอย่างเดียวได้ จำเป็นต้องอาศัยเครื่องมือเพิ่มเติม เช่น การเอกซเรย์ปอด เพื่อดูว่ามีฝ้าขาวเกิดขึ้นที่บริเวณไหนของปอด รวมถึงการตรวจเลือดเพื่อดูระดับเม็ดเลือดขาว ซึ่งช่วยบอกได้คร่าวๆ ว่าร่างกายกำลังสู้กับเชื้อไวรัสหรือแบคทีเรียอยู่

วิธีรักษาที่ต่างกันอย่างสิ้นเชิง

หัวใจสำคัญของการแยกแยะชนิดของโรคนี้ อยู่ที่เรื่องของการรักษาครับ

• ถ้าเป็นไวรัส: ส่วนใหญ่รักษาตามอาการ เช่น ให้ยาลดไข้ ยาละลายเสมหะ และยาต้านไวรัสเฉพาะโรคในบางกรณีที่มีความเสี่ยงสูง การใช้ยาปฏิชีวนะหรือยาฆ่าเชื้อแบคทีเรียไม่มีประโยชน์แถมยังทำให้เกิดเชื้อดื้อยาอีกด้วย
• ถ้าเป็นแบคทีเรีย: จำเป็นต้องได้รับยาปฏิชีวนะหรือยาฆ่าเชื้อตรงตามชนิดของแบคทีเรียที่พบ และต้องกินยาให้ครบตามแพทย์สั่งอย่างเคร่งครัด แม้ว่าอาการจะดีขึ้นแล้วก็ตาม เพื่อป้องกันไม่ให้โรคกลับมาเป็นซ้ำ

สัญญาณเตือนภัยอันตรายที่ต้องรีบมาโรงพยาบาล

ไม่ว่าจะเป็นปอดอักเสบจากเชื้ออะไรก็ตาม ถ้ามีอาการเหล่านี้ร่วมด้วย ห้ามรอดูอาการที่บ้านเด็ดขาด:

• หายใจหอบเหนื่อย หายใจเร็ว จมูกบาน หรือซี่โครงบุ๋มเวลาหายใจ
• ริมฝีปากหรือปลายนิ้วเริ่มเขียวคล้ำ จากภาวะขาดออกซิเจน
• ซึมลง ปลุกไม่ค่อยตื่น หรือสับสนพูดจาไม่รู้เรื่อง
• ความดันโลหิตต่ำลงอย่างรวดเร็ว

สุดท้ายนี้ การดูแลสุขภาพให้แข็งแรง ออกกำลังกายสม่ำเสมอ และการฉีดวัคซีนป้องกันไข้หวัดใหญ่รวมถึงปอดอักเสบประจำปี ยังคงเป็นเกราะป้องกันที่ดีที่สุด ที่ช่วยลดความรุนแรงของโรคเหล่านี้ได้เป็นอย่างดีครับ