ทำความเข้าใจภาวะการขาดความเห็นอกเห็นใจผู้อื่น: เมื่อโลกใบนี้เหลือแค่ความรู้สึกของเราเอง

เวลาที่เราคุยกับใครสักคนแล้วรู้สึกว่าอีกฝ่ายนิ่งเฉยเหลือเกิน ไม่ว่าเราจะเจอเรื่องแย่แค่ไหน เขาก็ดูเหมือนจะไม่แคร์แถมยังพูดจาตัดพ้อหรือทำตัวเย็นชาใส่ หลายคนอาจจะคิดว่าเขาเป็นคนเห็นแก่ตัว แต่ในมุมมองของจิตแพทย์แล้ว อาการแบบนี้บางครั้งอาจไม่ใช่แค่เรื่องนิสัยส่วนตัว แต่อาจเป็นสัญญาณของภาวะการขาดความเห็นอกเห็นใจผู้อื่น ที่ซ่อนอยู่เบื้องหลังพฤติกรรมเหล่านั้น

คนใกล้ตัวเข้าข่ายไหม? สังเกตสัญญาณเตือนของภาวะการขาดความเห็นอกเห็นใจผู้อื่น

ในชีวิตประจำวัน เรามักจะเจอคนที่ดูเหมือนจะไม่ค่อยใส่ใจความรู้สึกของคนรอบข้างเท่าไรนัก ซึ่งอาการนี้ไม่ได้หมายความว่าพวกเขาเป็นคนไม่ดีเสมอไป แต่กลไกทางจิตใจและสมองส่วนที่ทำหน้าที่เชื่อมโยงความรู้สึกกับผู้อื่นอาจทำงานไม่เหมือนคนทั่วไป อาการเด่นๆ ที่มักสังเกตเห็นได้บ่อยมีดังนี้

• พูดจาทำร้ายจิตใจแบบหน้าตาเฉย: มักจะพูดความจริงแบบขวานผ่าซากโดยไม่แคร์ว่าคนฟังจะรู้สึกอย่างไร หรือคิดว่าอีกฝ่ายอ่อนแอเกินไปเอง
• ไม่เข้าใจว่าทำไมคนอื่นถึงร้องไห้หรือเสียใจ: มองว่าเรื่องที่คนอื่นเครียดเป็นเรื่องไร้สาระ และมักจะบอกให้เลิกคิดมากเสียที
• มักเอาตัวเองเป็นศูนย์กลาง: ทุกเรื่องต้องหมุนรอบความต้องการของตัวเอง โดยมองไม่เห็นผลกระทบที่เกิดขึ้นกับคนรอบข้าง
• ยากที่จะกล่าวคำขอโทษ: เพราะในมุมมองของพวกเขา พวกเขาไม่เคยทำอะไรผิด การยอมรับผิดคือความอ่อนแอ

เจาะลึกสาเหตุ ทำไมสมองและจิตใจถึงปิดสวิตช์ความรู้สึกร่วมกับคนอื่น

ถ้าเราลองมองลึกลงไปในแง่ของจิตวิทยาและโครงสร้างทางสมอง ภาวะนี้ไม่ได้เกิดขึ้นลอยๆ แต่มักมีที่มาจากปัจจัยหลักสองส่วนด้วยกัน ส่วนแรกคือเรื่องของพันธุกรรมและการทำงานของสมอง โดยเฉพาะสมองส่วนที่เรียกว่าระบบลิมบิกและเซลล์ประสาทกระจกเงา (Mirror Neurons) ที่ทำหน้าที่จำลองความรู้สึกของคนอื่น ซึ่งในบางคนอาจมีความผิดปกติทำให้การตอบสนองต่ออารมณ์ความรู้สึกช้ากว่าปกติ

ส่วนที่สองคือเรื่องของสภาพแวดล้อมในวัยเด็ก คนที่เติบโตมาในครอบครัวที่ถูกละเลยทางอารมณ์ ไม่เคยได้รับการปลอบโยนเวลาเสียใจ หรือถูกเลี้ยงดูมาแบบเข้มงวดจนเกินไป สมองจะเรียนรู้ที่จะปิดกั้นความรู้สึกของตัวเองเพื่อความอยู่รอด เมื่อโตขึ้นพวกเขาก็เลยไม่รู้วิธีที่จะเปิดรับหรือเข้าใจความรู้สึกของคนอื่นเช่นกัน

ภาวะนี้ต่างจากโรคทางจิตเวชตัวอื่นอย่างไร

เวลาพูดถึงเรื่องการไม่แคร์ความรู้สึกใคร หลายคนมักจะนึกถึงโรคจิตเภทหรือโรคบุคลิกภาพผิดปกติแบบต่อต้านสังคม (Antisocial Personality Disorder) แต่จริงๆ แล้ว ภาวะการขาดความเห็นอกเห็นใจผู้อื่น สามารถเกิดขึ้นได้กับคนทั่วไปที่มีภาวะทางจิตเวชอื่นๆ ร่วมด้วย เช่น โรคซึมเศร้าที่คนไข้ต้องโฟกัสกับความเจ็บปวดของตัวเองจนหมดพลังจะไปสนใจใคร หรือกลุ่มคนที่มีภาวะแอพพาเซียน (Apathia) ที่อารมณ์ด้านชาจากความเครียดสะสมเรื้อรัง

เราจะรับมือและอยู่ร่วมกับคนที่มีภาวะนี้อย่างไรดี

การพยายามไปบังคับให้คนที่เผชิญกับภาวะนี้มาเข้าใจเรา เป็นเรื่องที่เหนื่อยและเสียเวลาเปล่า เพราะระบบความคิดของเขาถูกหล่อหลอมมาแบบนั้น สิ่งที่เราทำได้คือการปกป้องสุขภาพจิตของตัวเองด้วยวิธีเหล่านี้

• ตั้งขอบเขตให้ชัดเจน: อย่าคาดหวังความเห็นอกเห็นใจจากเขาในวันที่เราอ่อนแอ เพื่อป้องกันไม่ให้เราต้องผิดหวังซ้ำๆ
• สื่อสารด้วยเหตุผลและความชัดเจน: แทนที่จะใช้อารมณ์หรือคาด 10 เดาให้เขาเข้าใจความรู้สึก ให้บอกความต้องการตรงๆ ว่าเราอยากให้เขาทำอะไร
• ปรึกษาผู้เชี่ยวชาญ: หากคนใกล้ตัวส่งผลกระทบต่อสุขภาพจิตอย่างรุนแรง การพามาพบจิตแพทย์เพื่อปรับพฤติกรรมหรือทำจิตบำบัดร่วมกัน เป็นทางออกที่ดีที่สุดในการเยียวยาความสัมพันธ์