ทำไมถึงคุมอารมณ์และแรงกระตุ้นตัวเองไม่ได้? หมอสรุปวิธีเข้าใจและรับมือให้ฟัง

เคยไหมที่เผลอหลุดปากหรือทำอะไรลงไปแบบไม่ได้ยั้งคิด?

หมอเชื่อว่าทุกคนคงเคยผ่านสถานการณ์ที่หงุดหงิดจนแทบระเบิด หรืออยากซื้อของบางอย่างแบบด่วนจี๋จนยับยั้งชั่งใจไม่อยู่ ปัญหาการควบคุมอารมณ์และแรงกระตุ้นไม่ใช่เรื่องของความอ่อนแอหรือนิสัยเสียเพียงอย่างเดียว แต่มันเป็นเรื่องของการทำงานในสมองส่วนหน้าของเราที่อาจกำลังทำงานได้ไม่เต็มประสิทธิภาพชั่วคราว หรืออาจมีปัจจัยอื่นซ่อนอยู่มากกว่าที่คิด

เกิดอะไรขึ้นข้างในสมองเวลาที่เราคุมตัวเองไม่ได้?

กลไกการยับยั้งชั่งใจเป็นหน้าที่หลักของสมองส่วนหน้าที่เรียกว่า Prefrontal Cortex ซึ่งเปรียบเสมือนผู้จัดการใหญ่ที่คอยเบรกอารมณ์ดิบจากสมองส่วนอารมณ์ (Limbic System) เมื่อไหร่ที่สมองส่วนจัดการเกิดความอ่อนล้าจากความเครียดสะสม การพักผ่อนไม่พอ หรือแม้แต่ความหิวและระดับน้ำตาลในเลือดต่ำ ผู้จัดการคนนี้ก็จะทำงานพลาด ทำให้เราตัดสินใจทำอะไรลงไปโดยไม่คิดถึงผลกระทบที่จะตามมา

สัญญาณเตือนแบบไหนที่เข้าข่ายปัญหาการควบคุมอารมณ์และแรงกระตุ้น?

หลายคนอาจสงสัยว่าตัวเองเป็นแค่คนใจร้อนหรือกำลังเผชิญกับภาวะที่ต้องแก้ไขจริงจัง ลองสังเกตพฤติกรรมเหล่านี้ดู:

• ตัดสินใจทำเรื่องเสี่ยงๆ หรือเรื่องที่ส่งผลเสียต่อตัวเองโดยฉับพลันทันที
• มีอารมณ์โกรธรุนแรงเกินกว่าเหตุในสถานการณ์ปกติ
• ไม่สามารถรอคอยอะไรได้เลยจนเกิดความกระวนกระวายใจอย่างหนัก
• มีพฤติกรรมทำร้ายตัวเองหรือผู้อื่นเมื่อคุมสถานการณ์ไม่ได้

ปัจจัยทางสุขภาพและภาวะทางใจที่ซ่อนอยู่

บางครั้งปัญหาการควบคุมอารมณ์ไม่ได้เกิดจากความตั้งใจ แต่มันมีภาวะทางสุขภาพบางอย่างที่เป็นต้นตอ เช่น ภาวะสมาธิสั้นในผู้ใหญ่ (ADHD) ที่ทำให้การโฟกัสและการยับยั้งชั่งใจทำได้ยากขึ้น รวมถึงภาวะความวิตกกังวลสะสม หรือภาวะอารมณ์แปรปรวนที่ส่งผลต่อการตอบสนองต่อสิ่งเร้า

วิธีปรับสมดุลอารมณ์ด้วยตัวเองในเบื้องต้น

การฝึกฝนสมองส่วนหน้าให้แข็งแรงขึ้นเป็นเรื่องที่ทำได้ โดยหมอแนะนำให้เริ่มจากขั้นตอนเหล่านี้:

• หยุดและนับเลข: เมื่อรู้สึกว่าอารมณ์เริ่มพุ่ง ให้ใช้วิธีหยุดนิ่งประมาณ 10 วินาที เพื่อให้สมองส่วนเหตุผลได้เข้ามาทำงานแทนที่
• ดูแลพื้นฐานร่างกาย: การนอนหลับที่เพียงพอและการทานอาหารตรงเวลาช่วยลดความเปราะบางของอารมณ์ได้อย่างมหาศาล
• ฝึกสมาธิแบบกำหนดลมหายใจ: การรู้เท่าทันลมหายใจคือการสร้างช่องว่างระหว่างความรู้สึกและการตอบสนอง ช่วยให้เราไม่เผลอทำอะไรแบบฉับพลัน

เมื่อไหร่ที่ควรปรึกษาหมอเพื่อการรักษาที่ตรงจุด?

หากปัญหาดังกล่าวเริ่มกระทบต่อความสัมพันธ์ หน้าที่การงาน หรือทำให้เกิดความเสี่ยงในชีวิตประจำวัน การเข้ามาพูดคุยกับหมอเพื่อประเมินภาวะสุขภาพจิตอย่างละเอียดเป็นเรื่องที่ควรทำ เพราะบางครั้งเราอาจต้องการตัวช่วยทางการแพทย์หรือการทำจิตบำบัดเพื่อปรับรูปแบบความคิด (CBT) ซึ่งจะช่วยให้การควบคุมอารมณ์และแรงกระตุ้นกลับมาเป็นเรื่องที่เราจัดการได้เองอีกครั้ง