ทำไมเราถึงวางมือถือไม่ลง? เจาะลึกภาวะเสพติดดิจิทัลและผลกระทบต่อสมอง

เช็กตัวเองกันหน่อย เรากำลังเข้าข่ายภาวะเสพติดดิจิทัลอยู่หรือเปล่า?

หลายคนมักบ่นกับหมอในห้องตรวจว่า รู้สึกกระวนกระวายใจทันทีที่ไม่ได้ถือโทรศัพท์ หรือแค่เห็นแจ้งเตือนเด้งขึ้นมาก็ต้องรีบกดเข้าไปดู ทั้งที่บางครั้งก็ไม่ได้มีธุระอะไรสำคัญ อาการเหล่านี้ไม่ใช่เรื่องบังเอิญ แต่เป็นผลผลิตของสมองที่กำลังปรับตัวเข้ากับโลกออนไลน์จนเกินพอดี จนกลายเป็นภาวะเสพติดดิจิทัลและผลกระทบต่อสารเคมีในสมองส่วนการให้รางวัลอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้

โดพามีนกับกับดักความสุขฉับไวในหน้าจอ

สมองของเรามีระบบที่เรียกว่า Reward System หรือระบบให้รางวัล เมื่อเราทำกิจกรรมที่พึงพอใจ ร่างกายจะหลั่งสารสื่อประสาทที่ชื่อว่า โดพามีน (Dopamine) ออกมา ทำให้เรารู้สึกมีความสุขและอยากทำสิ่งนั้นซ้ำอีก ในยุคดิจิทัล ทุกแพลตฟอร์มโซเชียลมีเดียถูกออกแบบมาให้เป็นเครื่องจักรผลิตโดพามีนชั้นดี ไม่ว่าจะเป็นยอดไลก์ ยอดวิว หรือการไถหน้าจอที่ไม่มีจุดสิ้นสุด ทั้งหมดนี้กระตุ้นสมองให้หลั่งสารความสุขออกมาทีละน้อยอย่างต่อเนื่อง ทำให้เราเสพติดความรู้สึกนั้นจนวางมือถือไม่ลง

เมื่อสมองชินกับการเสพสุขแบบรวดเร็ว

ปัญหาสำคัญเกิดขึ้นเมื่อเราเสพติดการตอบสนองที่รวดเร็ว (Instant Gratification) จนเกินไป เมื่อทำบ่อยเข้า สมองจะเริ่มชินและต้องการโดพามีนในระดับที่สูงขึ้นเรื่อยๆ เพื่อให้รู้สึกมีความสุขเท่าเดิม ส่งผลให้เราเริ่มเบื่อหน่ายกับกิจกรรมในชีวิตจริงที่ต้องใช้ความพยายามหรือใช้เวลานาน เช่น การอ่านหนังสือ การนั่งสมาธิ หรือแม้แต่การพูดคุยกับคนรอบข้าง เพราะกิจกรรมเหล่านี้ไม่ได้ให้ความตื่นเต้นเร้าใจเหมือนการเลื่อนฟีดในหน้าจอ

จะดึงตัวเองกลับมาได้อย่างไรก่อนสมองล้า?

การปรับพฤติกรรมไม่ได้หมายความว่าต้องเลิกใช้เทคโนโลยีถาวร แต่คือการกลับมาควบคุมให้เราเป็นนายของมัน แทนที่จะให้มันเป็นนายของเรา

• กำหนดช่วงเวลาปลอดหน้าจอให้ชัดเจน เช่น ก่อนนอนหนึ่งชั่วโมง หรือระหว่างมื้ออาหารกับครอบครัว
• ฝึกอดทนต่อความเบื่อหน่าย การปล่อยให้ตัวเองว่างบ้างโดยไม่หยิบมือถือขึ้นมา จะช่วยให้สมองส่วนการให้รางวัลได้พักและปรับสมดุล
• เลือกเสพคอนเทนต์ที่มีคุณภาพ แทนที่จะปล่อยให้ระบบอัลกอริทึมป้อนสิ่งเร้าให้เราตลอดเวลา
• ทำกิจกรรมที่ใช้ร่างกายเคลื่อนไหว เพราะสารความสุขที่ได้จากการออกกำลังกายมีความยั่งยืนและดีต่อสมองมากกว่าการรับสารจากหน้าจอ

ความสุขที่แท้จริงไม่จำเป็นต้องเกิดขึ้นภายในเสี้ยววินาที การค่อยๆ ปรับลดเวลาหน้าจอลงแม้เพียงวันละนิด จะช่วยให้สมองกลับมาทำงานในระดับที่สมดุลและทำให้เรากลับมามีความสุขกับโลกความจริงได้อย่างเต็มที่อีกครั้ง