คู่มือเข้าใจง่ายเรื่องการสร้างภูมิคุ้มกันและตารางการฉีดวัคซีน

เกราะป้องกันร่างกายทำงานอย่างไร ทำไมเราถึงต้องฉีดวัคซีน

เวลาที่คนไข้เดินเข้ามาปรึกษาที่ห้องตรวจ หลายคนมักจะตั้งคำถามว่า วัคซีนจำเป็นจริงๆ หรือในเมื่อร่างกายเราก็มีระบบภูมิคุ้มกันอยู่แล้ว หมออยากให้ลองจินตนาการว่าระบบภูมิคุ้มกันของเราคือกองทัพที่คอยปกป้องเมือง วัคซีนก็เปรียบเสมือนการจำลองสถานการณ์หรือการซ้อมรบ เพื่อให้กองทัพของเราได้รู้จักหน้าตาของข้าศึกตัวร้าย โดยที่ตัวเชื้อโรคในวัคซีนนั้นถูกทำให้อ่อนฤทธิ์ลงหรือตายไปแล้ว ทำให้ร่างกายสามารถสร้างเซลล์ความจำและแอนติบอดีขึ้นมาเตรียมพร้อมไว้ล่วงหน้า เมื่อไหร่ก็ตามที่เชื้อโรคตัวจริงบุกเข้ามาในอนาคต ร่างกายของเราจะสามารถจัดการกับมันได้อย่างรวดเร็วก่อนที่จะเกิดอาการเจ็บป่วยรุนแรง

ตารางการฉีดวัคซีนตามช่วงวัย: ตั้งแต่แรกเกิดจนถึงวัยผู้ใหญ่มีอะไรบ้าง

การฉีดวัคซีนไม่ใช่เรื่องของเด็กเล็กเท่านั้น แต่เป็นเรื่องของทุกคนในครอบครัวตั้งแต่ก้าวแรกที่ลืมตาดูโลกจนถึงวัยชรา หมอขอแบ่งช่วงเวลาสำคัญเพื่อให้เข้าใจและปฏิบัติตามได้ง่ายดังนี้

วัยเด็กเล็ก: ช่วงเวลาสร้างรากฐานภูมิคุ้มกันที่สำคัญที่สุด

ช่วงขวบปีแรกเป็นช่วงที่ระบบภูมิคุ้มกันของลูกน้อยยังเปราะบางมาก ตารางการฉีดวัคซีนจึงถูกออกแบบมาให้ถี่และครอบคลุมโรคอันตรายหลายชนิด เช่น วัคซีนบีซีจีป้องกันวัณโรค วัคซีนตับอักเสบ บี วัคซีนคอตีบ ไอกรน บาดยักษ์ และวัคซีนโปลิโอ การมาตามนัดหมายของแพทย์ตามกำหนดเป๊ะๆ จึงเป็นหัวใจสำคัญที่จะช่วยป้องกันโรคติดต่อร้ายแรงในวัยนี้

วัยเด็กโตและวัยรุ่น: เสริมภูมิคุ้มกันรอบด้านและกระตุ้นซ้ำ

เมื่อเด็กๆ เติบโตเข้าสู่วัยเรียน ภูมิคุ้มกันจากวัคซีนในวัยเด็กบางตัวเริ่มลดระดับลง จึงต้องมีการฉีดวัคซีนกระตุ้นซ้ำ เช่น วัคซีนคอตีบ ไอกรน บาดยักษ์ และวัคซีนป้องกันโรคคางทูม หัด หัดเยอรมัน รวมถึงวัคซีนป้องกันมะเร็งปากมดลูกหรือเอชพีวีที่แนะนำให้ฉีดในวัยรุ่นก่อนเริ่มมีกิจกรรมทางเพศ เพื่อประสิทธิภาพสูงสุดในการป้องกันโรค

วัยผู้ใหญ่และผู้สูงอายุ: ภูมิคุ้มกันที่ต้องดูแลต่อเนื่องตลอดชีวิต

ความเชื่อที่ว่าวัคซีนเป็นเรื่องของเด็กเป็นความเข้าใจที่คลาดเคลื่อน ผู้ใหญ่และผู้สูงอายุมีความเสี่ยงที่จะป่วยรุนแรงจากโรคบางชนิดได้มากกว่า เช่น โรคไข้หวัดใหญ่ที่ควรฉีดกระตุ้นทุกปี โรคปอดบวมจากเชื้อนิวโมค็อกคัส และวัคซีนงดสาดที่มักสร้างความทรมานให้กับผู้สูงวัย การป้องกันไว้ก่อนย่อมดีกว่าการมารักษาทีหลังเสมอ

เตรียมตัวอย่างไรก่อนและหลังรับวัคซีนเพื่อให้ร่างกายพร้อมที่สุด

ก่อนมารับวัคซีน สิ่งที่ควรทำคือการนอนหลับพักผ่อนให้เพียงพอ ดื่มน้ำเปล่าให้มากๆ และหากมีอาการไข้สูงหรือป่วยเฉียบพลันควรเลื่อนนัดออกไปก่อน ส่วนหลังรับวัคซีนเสร็จใหม่ๆ ควรนั่งพักสังเกตอาการที่โรงพยาบาลหรือคลินิกประมาณ 30 นาที หากมีอาการปวด บวม แดง บริเวณที่ฉีด สามารถประคบเย็นเบาๆ ได้ และหากมีไข้ต่ำๆ สามารถทานยาพาราเซตามอลบรรเทาอาการได้ตามน้ำหนักตัว แต่ถ้าหากมีอาการผิดปกติรุนแรง เช่น ผื่นขึ้นทั่วตัว หายใจไม่ออก หน้าบวม ควรรีบกลับมาพบแพทย์ทันที