ทำไมเซลล์ในร่างกายเราถึงเกิดการกลายพันธุ์ ทั้งที่ไม่ได้มาจากพ่อแม่

ความลับของเซลล์ในร่างกายเราที่อาจเปลี่ยนไปโดยไม่รู้ตัว

หลายคนมักเข้าใจผิดว่าการกลายพันธุ์ของยีนจะต้องเป็นเรื่องที่ถ่ายทอดมาจากพ่อแม่เท่านั้น แต่ในฐานะหมอ ผมมักจะเจอคำถามในห้องตรวจเสมอว่า ทำไมคนไข้บางคนถึงป่วยด้วยโรคที่ดูเหมือนจะไม่มีประวัติครอบครัวมาก่อน เรื่องนี้มีคำอธิบายที่น่าสนใจเกี่ยวกับ การกลายพันธุ์ของยีนแบบสุ่มในเซลล์ร่างกายที่ไม่ใช่การถ่ายทอดทางพันธุกรรม ซึ่งเกิดขึ้นได้กับทุกคนตลอดเวลาโดยที่เราควบคุมไม่ได้

กลไกที่ร่างกายเราพยายามแบ่งตัวแต่กลับพลาดไปเอง

ร่างกายมนุษย์มีเซลล์หลายล้านล้านเซลล์ที่ต้องแบ่งตัวอยู่ตลอดเวลาเพื่อซ่อมแซมส่วนที่สึกหรอ ในกระบวนการแบ่งตัวแต่ละครั้ง เซลล์จะต้องทำสำเนาชุดรหัสพันธุกรรมหรือ DNA ของตัวเองขึ้นมาใหม่ เปรียบเสมือนการคัดลอกหนังสือเล่มหนาด้วยมือ หากการคัดลอกนั้นผิดพลาดไปเพียงตัวอักษรเดียว ก็อาจเกิดสิ่งที่เรียกว่า การกลายพันธุ์ระดับเซลล์

ความผิดพลาดนี้ไม่ได้เกิดจากการที่พันธุกรรมเราไม่ดี แต่เกิดจากความผิดพลาดแบบสุ่ม (Random Mutation) ในช่วงที่เซลล์กำลังจำลอง DNA ซึ่งร่างกายมักมีกลไกตรวจสอบและแก้ไขข้อผิดพลาดเหล่านี้อยู่เสมอ แต่เมื่อวันหนึ่งที่กลไกการตรวจทานทำงานไม่สมบูรณ์ เซลล์ที่กลายพันธุ์ก็จะยังคงอยู่และแบ่งตัวต่อไป

ปัจจัยภายนอกที่เร่งให้เกิดการกลายพันธุ์โดยไม่ตั้งใจ

ถึงแม้จะเป็นการกลายพันธุ์แบบสุ่ม แต่ปัจจัยจากสภาพแวดล้อมรอบตัวก็มีส่วนสำคัญที่ทำให้โอกาสในการเกิดความผิดพลาดสูงขึ้น เช่น

• รังสีอัลตราไวโอเลตจากแสงแดดที่ทำให้ DNA ในเซลล์ผิวหนังเสียหาย
• สารเคมีในอาหารหรือมลภาวะที่เราสูดดมเข้าไป
• พฤติกรรมการใช้ชีวิต เช่น การสูบบุหรี่หรือความเครียดสะสม

ปัจจัยเหล่านี้ไม่ได้เปลี่ยนยีนของพ่อแม่เรา แต่เป็นการเข้าไปทำลายหรือรบกวนโครงสร้าง DNA ในเซลล์เฉพาะจุด ทำให้เซลล์เหล่านั้นทำงานผิดเพี้ยนไปจากที่ควรจะเป็น

เซลล์เหล่านี้กลายพันธุ์แล้วส่งผลอย่างไรกับตัวเรา

โชคดีที่การกลายพันธุ์ส่วนใหญ่ไม่ได้ทำให้เกิดโรคร้ายแรงทันที หลายครั้งเซลล์ที่ผิดปกติจะตายไปเองตามกลไกธรรมชาติ หรือถูกระบบภูมิคุ้มกันของเรากำจัดทิ้ง แต่ในบางกรณี หากจุดที่กลายพันธุ์ไปตกอยู่ในยีนที่ควบคุมการแบ่งตัวของเซลล์โดยเฉพาะ ก็อาจส่งผลให้เซลล์นั้นแบ่งตัวไม่หยุดจนกลายเป็นเซลล์ที่ทำงานผิดปกติ หรือในกรณีที่ร้ายแรงที่สุดคือการพัฒนาไปสู่เซลล์มะเร็ง

เราจะป้องกันความผิดปกติเหล่านี้ได้มากน้อยแค่ไหน

เราไม่สามารถหยุดการกลายพันธุ์แบบสุ่มให้เป็นศูนย์ได้ เพราะนี่คือธรรมชาติของการแบ่งตัวในสิ่งมีชีวิต แต่เราสามารถลดความเสี่ยงได้ด้วยการดูแลร่างกายไม่ให้ได้รับตัวกระตุ้นที่เกินความจำเป็น เช่น การทาครีมกันแดด การหลีกเลี่ยงสารก่อมะเร็งในอาหาร และการตรวจสุขภาพประจำปีเพื่อให้พบความผิดปกติในระยะเริ่มต้น การเข้าใจว่าร่างกายมีความเสี่ยงระดับเซลล์อยู่ตลอดเวลา จะช่วยให้เราใส่ใจสุขภาพในมิติของการป้องกันเชิงรุกได้ดีขึ้น