ยีนกลายพันธุ์แบบสุ่มในร่างกาย เรื่องใกล้ตัวที่ไม่ได้ส่งต่อให้ลูกหลาน

ทำความเข้าใจเรื่องยีนกลายพันธุ์ที่ไม่ได้มาจากพ่อแม่

หลายคนมักมีความเข้าใจว่าคำว่า ยีนกลายพันธุ์ หรือ พันธุกรรม จะต้องเป็นสิ่งที่ติดตัวเรามาตั้งแต่เกิดและได้รับสืบทอดมาจากคุณพ่อคุณแม่เพียงอย่างเดียว แต่ในทางการแพทย์จริงๆ แล้ว ร่างกายของเรามีการเปลี่ยนแปลงของยีนที่เกิดขึ้นเองได้ระหว่างการใช้ชีวิตประจำวัน ซึ่งสิ่งนี้เรียกว่า การกลายพันธุ์ของยีนแบบสุ่มในเซลล์ร่างกายที่ไม่ใช่การถ่ายทอดทางพันธุกรรม (Somatic Mutation)

หากเปรียบเทียบร่างกายเราเป็นเหมือนสำเนาเอกสารชุดใหญ่ที่ถูกคัดลอกซ้ำๆ ตลอดเวลา การกลายพันธุ์แบบสุ่มก็เปรียบเสมือนการพิมพ์ตกหล่นหรือพิมพ์ผิดในหน้าใดหน้าหนึ่งของสำเนาเอกสารนั้น ซึ่งความผิดพลาดนี้ไม่ได้เกิดขึ้นกับเอกสารต้นฉบับในเซลล์สืบพันธุ์ ดังนั้นเราจึงไม่มีทางส่งต่อการกลายพันธุ์นี้ไปยังลูกหลานได้

ทำไมเซลล์ในร่างกายถึงเกิดการกลายพันธุ์เองได้

เซลล์ในร่างกายของเรามีการแบ่งตัวอยู่ตลอดเวลาเพื่อซ่อมแซมส่วนที่สึกหรอ ในทุกครั้งที่มีการแบ่งตัว เซลล์จะต้องคัดลอกรหัสพันธุกรรมหรือดีเอ็นเอให้ครบถ้วน กระบวนการนี้แม้จะมีความแม่นยำสูงมาก แต่ก็มีโอกาสเกิดข้อผิดพลาดขึ้นได้บ้างเป็นธรรมดา นอกจากเรื่องของการแบ่งตัวแล้ว ปัจจัยภายนอกที่รายล้อมรอบตัวเราก็มีส่วนกระตุ้นให้เกิดความเปลี่ยนแปลงนี้ได้ เช่น

• รังสีอัลตราไวโอเลตจากแสงแดดที่ไปรบกวนการเรียงตัวของดีเอ็นเอในเซลล์ผิวหนัง
• สารเคมีก่อมะเร็งในมลภาวะหรือควันบุหรี่
• ความเครียดสะสมในระดับเซลล์ที่ทำให้กลไกการซ่อมแซมดีเอ็นเอทำงานผิดพลาด

แล้วความผิดพลาดแบบสุ่มนี้ส่งผลเสียอย่างไรบ้าง

ส่วนใหญ่แล้วการกลายพันธุ์แบบสุ่มเหล่านี้มักไม่มีผลกระทบที่รุนแรง เพราะร่างกายจะมีระบบตรวจสอบและแก้ไขตัวเองที่ฉลาดมาก หากดีเอ็นเอผิดพลาดจนซ่อมไม่ได้ เซลล์เหล่านั้นมักจะเข้าสู่กระบวนการทำลายตัวเองเพื่อป้องกันไม่ให้ความผิดพลาดลุกลาม แต่ในบางกรณี หากการกลายพันธุ์นั้นเกิดขึ้นในตำแหน่งที่สำคัญของการควบคุมการแบ่งตัวของเซลล์ อาจนำไปสู่การที่เซลล์เติบโตผิดปกติและกลายเป็นจุดเริ่มต้นของโรคต่างๆ โดยเฉพาะโรคมะเร็ง

การกลายพันธุ์ในเซลล์ร่างกาย vs การถ่ายทอดทางพันธุกรรม

เพื่อให้เห็นภาพชัดเจนขึ้น ต้องแยกสองคำนี้ออกจากกันให้ดี:

• การถ่ายทอดทางพันธุกรรม (Germline Mutation): คือการกลายพันธุ์ที่อยู่ในไข่หรืออสุจิ ซึ่งหมายความว่าทุกเซลล์ในตัวทารกที่เกิดมาจะมีรหัสพันธุกรรมนั้นติดตัวไปด้วยทั้งหมด
• การกลายพันธุ์แบบสุ่ม (Somatic Mutation): คือการกลายพันธุ์ที่เกิดขึ้นในเซลล์เฉพาะจุด เช่น เซลล์ผิวหนัง เซลล์ปอด หรือเซลล์ตับ ซึ่งเกิดขึ้นหลังจากการปฏิสนธิไปแล้ว การเปลี่ยนแปลงนี้จะจำกัดอยู่แค่ในเซลล์นั้นๆ และเซลล์ลูกหลานที่เกิดจากการแบ่งตัวของมันเท่านั้น

เราจะลดความเสี่ยงจากการกลายพันธุ์แบบสุ่มได้หรือไม่

แม้เราจะไม่สามารถควบคุมความผิดพลาดในการแบ่งตัวของเซลล์ได้ทั้งหมด 100 เปอร์เซ็นต์ แต่เราสามารถลดโอกาสการเกิดตัวกระตุ้นที่ทำให้ยีนพังได้ การเลือกรับประทานอาหารที่มีสารต้านอนุมูลอิสระ การหลีกเลี่ยงแสงแดดจัด การงดสูบบุหรี่ และการพักผ่อนให้เพียงพอ เป็นวิธีที่ช่วยให้กลไกการซ่อมแซมดีเอ็นเอในร่างกายทำงานได้เต็มประสิทธิภาพและลดโอกาสที่เซลล์จะกลายพันธุ์ไปในทางที่ส่งผลเสียต่อสุขภาพ