สำลักอาหารหรือสิ่งแปลกปลอมติดคอ: รับมืออย่างไรให้ปลอดภัยก่อนถึงมือหมอ

เวลานั่งกินข้าวอยู่กับครอบครัว แล้วจู่ๆ คนข้างๆ ก็สำลักข้าวเหนียว ชิ้นเนื้อ หรือก้างปลา จนหน้าดำหน้าแดง พูดไม่ออก ส่งสัญญาณมือขอความช่วยเหลือ เป็นช่วงเวลาเสี้ยววินาทีที่น่าตกใจมากที่สุดครั้งหนึ่งในชีวิต เหตุการณ์แบบนี้เกิดขึ้นได้กับทุกวัย ตั้งแต่เด็กเล็กที่ชอบอมเหรียญหรือของเล่น ไปจนถึงผู้สูงอายุที่มีปัญหาเรื่องการกลืน

ในทางการแพทย์ เราเรียกภาวะนี้ว่า ภาวะสิ่งแปลกปลอมสำลักอุดกั้นทางเดินหายใจ ซึ่งเป็นเรื่องคอขาดบาดตายที่ปล่อยไว้ไม่ได้แม้แต่วินาทีเดียว เพราะถ้าอากาศเข้าปอดไม่ได้ สมองจะขาดออกซิเจนอย่างรวดเร็ว การรู้วิธีปฐมพยาบาลที่ถูกต้องจึงเป็นเรื่องช่วยชีวิตคนได้จริงๆ

เสียงที่เปลี่ยนและอาการฟ้องว่ากำลังสำลักขั้นวิกฤต

การสำลักมีหลายระดับ ถ้ายังไอแรงๆ ได้ พูดได้ แปลว่าทางเดินหายใจยังไม่อุดกั้นสมบูรณ์ ร่างกายกำลังพยายามขับสิ่งแปลกปลอมนั้นออกมาเอง แบบนี้ปล่อยให้เขาไอต่อไปได้เลย ห้ามไปตบหลังแรงๆ เพราะอาจทำให้สิ่งแปลกปลอมกลเดิมไหลลึกเข้าไปอีก

แต่ถ้าเริ่มมีอาการเหล่านี้ แสดงว่าทางเดินหายใจถูกปิดกั้นแล้ว:

• พูดไม่ได้ ส่งเสียงไม่ค่อยออก หรือไม่มีเสียงเลย
• หายใจมีเสียงวี๊ด หายใจลำบากมาก
• ใช้มือจับที่คอตัวเองโดยอัตโนมัติ (เป็นสัญชาตญาณสากลของการสำลัก)
• ริมฝีปาก เล็บมือเริ่มเปลี่ยนเป็นสีเขียวหรือม่วง เพราะขาดออกซิเจน

วิธีช่วยชีวิตเบื้องต้น: กระแทกหลังและการกดท้อง

เมื่อเจอคนที่มีอาการอุดกั้นทางเดินหายใจแบบสมบูรณ์ ต้องลงมือช่วยเหลือทันทีก่อนสมองจะเสียหายถาวร วิธีมาตรฐานที่ใช้กันทั่วโลกมี 2 ขั้นตอนหลักๆ ที่ควรจำให้แม่น

วิธีตบหลังสลับกับกดท้องในผู้ใหญ่

ให้ยืนด้านข้างและโน้มตัวผู้ป่วยไปข้างหน้าเล็กน้อย ใช้สันมือตบลงไปตรงกลางระหว่างสะบักทั้งสองข้าง 5 ครั้งแรงๆ เพื่อให้แรงกระแทกช่วยดันสิ่งแปลกปลอมออกมา หากยังไม่ออก ให้ใช้วิธีไฮม์ลิช หรือการกดท้อง โดยยืนด้านหลัง สอดแขนโอบรอบเอว กำมือข้างหนึ่งแล้ววางไว้เหนือสะดือแต่ใต้ลิ้นปี่ ใช้มืออีกข้างกุมทับ แล้วกระตุกขึ้นและเข้าหาตัวแรงๆ 5 ครั้ง ทำสลับกันไปจนกว่าสิ่งแปลกปลอมจะหลุด หรือผู้ป่วยหมดสติ

กรณีเกิดกับเด็กเล็กและคนท้อง ต้องทำต่างออกไป

เราจะใช้แรงกระแทกแบบผู้ใหญ่กับเด็กทารกหรือคุณแม่ตั้งครรภ์ไม่ได้เด็ดขาด เพราะจะเกิดอันตรายรุนแรงตามมา

สำหรับเด็กทารกอายุน้อยกว่า 1 ขวบ ให้คว่ำหน้าเด็กบนท่อนแขน โดยให้ศีรษะต่ำกว่าลำตัว ใช้สันมือตบเบาๆ ที่หลัง 5 ครั้ง จากนั้นพลิกตัวหงายขึ้น ใช้ปลายนิ้วสองนิ้วกดลงที่กลางหน้าอก 5 ครั้ง ทำสลับกันไป ส่วนในหญิงตั้งครรภ์หรือคนอ้วนมากๆ ที่ไม่สามารถโอบรอบท้องได้ ให้เปลี่ยนตำแหน่งจากการกดท้องมาเป็นการกดหน้าอก (Chest Thrust) บริเวณกระดูกสันอกแทน หลักการออกแรงยังคงเหมือนเดิมคือดันเข้าและขึ้น

ข้อควรระวังสำคัญและจังหวะที่ต้องรีบพาไปโรงพยาบาล

สิ่งสำคัญที่สุดคือ ห้ามใช้นิ้วควานหาในคอเด็ดขาด ถ้ามองไม่เห็นสิ่งแปลกปลอมนั้นชัดเจน เพราะนิ้วของเราอาจดันชิ้นอาหารหรือสิ่งแปลกปลอมให้ตกลึกเข้าไปอุดแน่นกว่าเดิม

แม้ว่าเราจะช่วยให้สิ่งแปลกปลอมหลุดออกมาได้แล้ว และผู้ป่วยหายใจได้ปกติ แต่ยังคงต้องพาไปโรงพยาบาลเพื่อตรวจเช็กอย่างละเอียดอยู่ดี เพราะอาจมีเศษชิ้นส่วนเล็กๆ ค้างอยู่ในหลอดลม หรือเนื้อเยื่อภายในอาจบวมช้ำจากการสำลักและการช่วยเหลือ ซึ่งแพทย์จะต้องเอ็กซเรย์และดูแลต่ออย่างใกล้ชิด