ทำไมผู้สูงอายุตับเสื่อม ถึงต้องระวังเรื่องการกินยาเป็นพิเศษ

เวลาที่ตรวจคนไข้สูงอายุในคลินิก สิ่งหนึ่งที่หมอมักจะเจออยู่บ่อยๆ คือคุณตาคุณยายมักจะมีโรคประจำตัวหลายโรค และมียาที่ต้องกินประจำหลายกำมือ บางทีมีทั้งยาความดัน ยาไขมัน ยาเบาหวาน ยาบำรุงข้อ แถมบางทีเวลาปวดเมื่อยก็ยังหาซื้อยาแก้ปวดมากินเองเสริมเข้าไปอีก

พออายุมากขึ้น อวัยวะต่างๆ ในร่างกายก็เริ่มทำงานถดถอยลงตามกาลเวลา รวมถึงตับ ซึ่งทำหน้าที่เปรียบเสมือนโรงงานคัดแยกและทำลายสารพิษในร่างกาย เมื่อตับทำงานได้น้อยลง การกำจัดยาออกจากร่างกายจึงช้าลงตามไปด้วย ทำให้ยาค้างอยู่ในร่างกายนานขึ้นและอาจเกิดพิษสะสมได้ง่ายโดยที่เราไม่รู้ตัว

ตับของผู้สูงอายุเปลี่ยนไปอย่างไร ทำไมยาถึงค้างในร่างกายนานขึ้น

เมื่อคนเราเข้าสู่วัยสูงอายุ ขนาดของตับจะค่อยๆ เล็กลง เลือดที่วิ่งมาเลี้ยงตับก็ลดลง เซลล์ตับที่ทำหน้าที่แปลงร่างยาให้กลายเป็นโมเลกุลที่ขับออกง่ายก็มีจำนวนลดลงด้วย

ปกติแล้วเวลาเรากินยาเข้าไป ตับจะทำหน้าที่เหมือนด่านตรวจคอยสลายฤทธิ์ยาและขับทิ้ง แต่ถ้าตับเริ่มทำงานไม่ไหว ยาตัวเดิมที่คนหนุ่มสาวกินแล้วหมดไปอย่างรวดเร็ว กลับตกค้างอยู่ในกระแสเลือดของผู้สูงอายุยาวนานขึ้น เปรียบเหมือนรถขยะที่วิ่งเก็บขยะไม่ทัน ขยะก็เริ่มล้นกองเต็มเมือง สุดท้ายก็ส่งผลกระทบต่ออวัยวะส่วนอื่น

อันตรายจากการใช้ยาในผู้สูงอายุเมื่อตับทำงานบกพร่อง

เวลาที่ตับกำจัดยาได้ไม่ดี สิ่งที่หมอกลัวที่สุดคือฤทธิ์ยาที่เกินขนาดโดยไม่ได้ตั้งใจ ตัวยาบางชนิดเมื่อสะสมมากๆ จะทำให้เกิดอาการข้างเคียงที่รุนแรง

• ง่วงซึม มึนงง: ยานอนหลับหรือยาคลายกังวลบางตัว ถ้าตับขับออกช้า คนไข้จะตื่นมาแล้วสะลึมสะลือ เดินเซ ซึ่งเสี่ยงต่อการหกล้มและกระดูกหัก
• เลือดออกในทางเดินอาหาร: ยาแก้ปวดข้อบางตัวที่ขับออกทางตับและไต ถ้าสะสมจะไปกัดกระเพาะ ทำให้เลือดออกโดยไม่รู้ตัว
• ตัวเหลือง ตาเหลือง จากยาตีกัน: เมื่อตับอ่อนแอ การกินยาหลายตัวพร้อมกันอาจทำให้ตับทำงานหนักเกินจนเกิดภาวะตับอักเสบจากยาได้

วิธีเช็กความปลอดภัยก่อนให้ผู้สูงอายุเริ่มกินยาตัวใหม่

การประเมินความปลอดภัยในการใช้ยาในผู้สูงอายุที่มีการทำงานของตับบกพร่อง ไม่ใช่เรื่องที่รอให้เกิดอาการแล้วค่อยแก้ แต่ต้องป้องกันตั้งแต่ก่อนเริ่มกินยา

• ตรวจเลือดเช็กค่าการทำงานของตับ: ก่อนที่แพทย์จะจ่ายยาบางกลุ่ม จะต้องเจาะเลือดดูค่าตับ เช่น AST, ALT หรือ Bilirubin เพื่อประเมินว่าตับยังไหวไหม
• ปรับลดขนาดยาลงให้เหมาะกับสภาพตับ: ยาหลายชนิดไม่ต้องงดกินเด็ดขาด แต่แพทย์จะใช้วิธีลดโดสยาลงครึ่งหนึ่ง หรือเว้นระยะเวลากินให้ห่างขึ้น เพื่อให้ตับมีเวลาเคลียร์ยาเก่าก่อนรับยาใหม่
• เช็กลิสต์ยาทั้งหมดที่กินอยู่: พาคุณตาคุณยายเอาตลับยาหรือซองยาทุกตัวที่กินอยู่ ทั้งยาโรงพยาบาล ยาคลินิก และยาชุดยาหมอสมุนไพร มาให้แพทย์หรือเภสัชกรช่วยดูว่ามีตัวไหนตีกันเองหรือเปล่า

สัญญาณเตือนภัยที่บอกว่ายาเริ่มทำร้ายตับของคุณลุงคุณป้า

ลูกหลานที่ดูแลผู้สูงอายุอยู่ที่บ้าน ต้องคอยสังเกตอาการผิดปกติเหล่านี้อย่างใกล้ชิด เพราะอาจเป็นสัญญาณว่าตับเริ่มรับไม่ไหวกับยาที่กินเข้าไป

• จู่ๆ ก็มีอาการซึมลง พูดจาเลอะเลือน หรือจำอะไรไม่ค่อยได้ ทั้งที่ปกติยังปกติอยู่
• เบื่ออาหาร คลื่นไส้ อาเจียนอย่างไร้สาเหตุ
• ผิวหนังหรือตาเริ่มมีสีเหลืองแปลกๆ
• ปวดท้องบริเวณชายโครงขวา ปัสสาวะมีสีเข้มเหมือนสีชาเข้มๆ หรืออุจจาระมีสีซีดลง

ท้ายที่สุดนี้ เรื่องยาในผู้สูงอายุเป็นเรื่องละเอียดอ่อนมากๆ ครับ การซื้อยาตามคำแนะนำของเพื่อนบ้านหรือการกินยาชุดเดิมซ้ำๆ โดยไม่ปรึกษาแพทย์ อาจกลายเป็นภัยเงียบที่อันตรายกว่าโรคที่เป็นอยู่เสียอีก หากคุณผู้ฟังมีคุณพ่อคุณแม่สูงอายุที่มีโรคตับร่วมด้วย ลองพามาปรึกษาแพทย์พร้อมนำยาทุกตัวที่กินติดตัวมาด้วยทุกครั้ง เพื่อความปลอดภัยสูงสุดของคนที่ท่านรักครับ