เครียดแล้วสมองตื้อ? ทำความเข้าใจ ผลกระทบของความเครียดต่อพัฒนาการทางสมองและการเรียนรู้

หลายครั้งเวลาที่เราเจอเรื่องกดดันมากๆ ทั้งงานที่กองอยู่ตรงหน้า หรือปัญหาชีวิตรุมเร้า เรามักจะรู้สึกสมองตื้อ คิดอะไรไม่ออก จำอะไรไม่ค่อยได้ อาการเหล่านี้ไม่ใช่แค่ความรู้สึกเหนื่อยล้าธรรมดา แต่ร่างกายและสมองของเรากำลังส่งสัญญาณเตือนบางอย่างออกมา

ในฐานะหมอที่ตรวจคนไข้มานาน หลายคนมักมาปรึกษาว่าทำไมช่วงนี้สมาธิสั้นลง หงุดหงิดง่าย และความจำแย่ลง ซึ่งเมื่อคุยลึกๆ แล้วมักมีต้นตอมาจากความเครียดสะสม วันนี้เรามาคุยกันแบบสบายๆ ว่าความเครียดมันเข้าไปปั่นป่วนสมองของเราได้อย่างไร และทำไมมันถึงส่งผลต่อการเรียนรู้โดยตรง

สมองของเราเปลี่ยนไปอย่างไร เมื่อต้องแบกรับความเครียดสะสม

เวลาที่คนเราเผชิญกับความเครียด สมองส่วนที่เรียกว่าอะมิกดาลา ซึ่งทำหน้าที่เหมือนระบบสัญญาณกันขโมยของร่างกาย จะส่งสัญญาณไปยังต่อมหมวกไตให้หลั่งฮอร์โมนแห่งความเครียดออกมาอย่างคอร์ติซอลและอะดรีนาลีน เพื่อเตรียมตัวให้เราพร้อมสู้หรือหนี

กระบวนการนี้มีประโยชน์ในยามฉุกเฉิน แต่ถ้ามันเกิดขึ้นติดต่อกันนานวันเข้า ฮอร์โมนคอร์ติซอลที่หลั่งออกมามากเกินไปนี่แหละที่จะเริ่มทำร้ายเซลล์สมอง โดยเฉพาะสมองส่วนฮิปโปแคมปัส ซึ่งมีหน้าที่สำคัญเกี่ยวกับการจดจำและการเรียนรู้ ทำให้ขนาดของสมองส่วนนี้หดตัวลงได้ ส่งผลให้ความสามารถในการบันทึกข้อมูลใหม่ๆ ลดลงอย่างเห็นได้ชัด

เมื่อฮอร์โมนความเครียดพุ่งสูง การเรียนรู้และการจดจำจะสะดุดทันที

เคยสังเกตไหมว่าเวลาเครียดมากๆ เราจะอ่านหนังสือไม่รู้เรื่องเลย นั่นเป็นเพราะว่าความเครียดไม่ได้ทำร้ายแค่ความจำ แต่ยังไปตัดวงจรการทำงานของสมองส่วนหน้า ซึ่งมีหน้าที่ในการคิดวิเคราะห์ การตัดสินใจ และการควบคุมอารมณ์

เมื่อสมองส่วนหน้าถูกฮอร์โมนความเครียดบล็อกเอาไว้ เราจะสูญเสียความสามารถในการโฟกัส ข้อมูลใหม่ๆ ที่รับเข้ามาจึงผ่านเลยไปและไม่ถูกบันทึกเป็นความจำระยะยาว การเรียนรู้จึงกลายเป็นเรื่องยากและใช้พลังงานมากกว่าปกติหลายเท่า

สัญญาณเตือนภัยที่บอกว่าสมองกำลังล้าจากความเครียด

ถ้าคุณกำลังสงสัยว่าตัวเองหรือคนใกล้ตัวเริ่มมีปัญหาจากเรื่องนี้ ลองสังเกตอาการเหล่านี้ดู

• ขี้ลืมง่ายขึ้น: จำเรื่องที่เพิ่งเกิดขึ้นไม่ได้ หรือนัดหมายสำคัญเริ่มหลุดลอย
• สมาธิสั้นลง: อ่านหนังสือหรือทำงานชิ้นเดิมได้ไม่นานก็รู้สึกวอกแวก
• คิดอะไรไม่ออก: รู้สึกว่าสมองตื้อ คิดแก้ปัญหาที่เคยทำได้ง่ายๆ ไม่ค่อยออก
• อารมณ์แปรปรวน: หงุดหงิดง่าย วิตกกังวลโดยไม่มีสาเหตุ และนอนไม่หลับ

วิธีดูแลและฟื้นฟูสมองที่อ่อนล้าจากความเครียด

ข่าวดีคือสมองของเรามีความยืดหยุ่นสูง หรือที่เรียกว่า Neuroplasticity ซึ่งหมายความว่ามันสามารถซ่อมแซมและฟื้นฟูตัวเองได้ หากเราเริ่มจัดการกับความต้นตอของปัญหาอย่างถูกวิธี

นอนหลับพักผ่อนให้เพียงพอ

การนอนหลับคือช่วงเวลาที่สมองทำการเคลียร์ขยะและจัดระเบียบความจำ หากอดนอน ความเครียดจะยิ่งสะสมและทำลายสมองหนักขึ้นไปอีก

ออกกำลังกายเพื่อปรับสารเคมีในสมอง

การขยับร่างกายช่วยลดระดับฮอร์โมนความเครียด และกระตุ้นการหลั่งสารแห่งความสุข พร้อมทั้งช่วยสร้างเซลล์ประสาทใหม่ในสมองส่วนฮิปโปแคมปัส

ฝึกหายใจลึกๆ และทำสมาธิ

การฝึกกำหนดลมหายใจช่วยดึงสติกลับมาปัจจุบัน ตัดวงจรการทำงานของระบบประสาทอัตโนมัติที่ตื่นตัวเกินไป ให้สมองได้กลับมาสงบและพร้อมทำงานใหม่อีกครั้ง

ความเครียดเป็นเรื่องธรรมดาที่เกิดขึ้นได้กับทุกคน แต่ถ้าปล่อยให้มันสะสมเรื้อรัง ก็จะเริ่มกัดกินพัฒนาการทางสมองและการเรียนรู้ของเราทีละน้อย หากเริ่มรู้สึกว่าจัดการไม่ไหว การปรึกษาผู้เชี่ยวชาญเพื่อหาทางออกก็เป็นอีกหนึ่งวิธีที่ช่วยปลดล็อกสมองให้กลับมาสดใสได้เช่นกัน