วิธีสังเกตจุดเลือดออกตามผิวหนังและการทดสอบทอร์นิกิเอต์ด้วยตัวเองเบื้องต้น

ช่วงนี้ไข้เลือดออกกำลังระบาดหนัก หลายคนเวลาลูกหลานหรือคนใกล้ตัวมีไข้สูงลอย ก็เริ่มกังวลใจกลัวว่าจะใช่โรคนี้หรือเปล่า สิ่งหนึ่งที่หมอมักจะเจอเวลาตรวจคนไข้คือความตื่นตระหนกเมื่อเห็นผื่นแดงตามตัว จนแยกไม่ออกว่าอันไหนคือผื่นแพ้ ผื่นไวรัส หรือจุดเลือดออกที่เป็นสัญญาณเตือนภัยของโรคไข้เลือดออกกันแน่

จุดเลือดออกตามผิวหนังต่างจากผื่นธรรมดาอย่างไร?

เวลาที่เราไม่สบายแล้วมีผื่นขึ้น ผื่นทั่วไปมักจะมีลักษณะนูนแดง และพอกดลงไปสีแดงนั้นจะจางหายหรือจางลงชั่วขณะตามแรงกดของนิ้ว แต่ถ้าเป็นจุดเลือดออกจริงๆ (Petechiae) ลักษณะของมันจะไม่เหมือนกันเลย

จุดเลือดออกจะมีลักษณะเป็นจุดสีแดงเข้มหรือสีม่วงขนาดเท่าปลายเข็มหมุด กระจายอยู่ตามผิวหนัง และจุดสำคัญที่สุดคือ เมื่อเราใช้นิ้วกดลงไปแล้ว สีแดงนั้นจะไม่จางหายไปไหน เนื่องจากเม็ดเลือดแดงมันเล็ดลอดออกมานอกผนังหลอดเลือดฝอยแล้วนั่นเอง

การทดสอบทอร์นิกิเอต์คืออะไรและทำไมหมอถึงต้องทำ?

หลายคนอาจจะคุ้นเคยกับการที่หมอหรือพยาบาลเอาสายยางมารัดที่แขนของเรา เหมือนเวลาที่จะเจาะเลือดนั่นแหละครับ การทำแบบนั้นไม่ใช่แค่การเตรียมเจาะเลือด แต่เป็นการตรวจที่เรียกว่า การทดสอบทอร์นิกิเอต์ (Tourniquet Test) เพื่อดูความเปราะบางของผนังหลอดเลือดฝอยในร่างกายของเรา

หลักการง่ายๆ คือ เมื่อเราบล็อกการไหลเวียนของเลือดดำด้วยการรัดแขนไว้สักครู่ หลอดเลือดฝอยที่อยู่ปลายแขนจะต้องรับแรงดันเพิ่มขึ้น หากหลอดเลือดมีความแข็งแรงปกติดี ก็จะไม่ค่อยมีอะไรเกิดขึ้น แต่ถ้าช่วงนั้นร่างกายมีภาวะเกล็ดเลือดต่ำหรือหลอดเลือดเปราะบางจากโรคบางชนิด เช่น ไข้เลือดออก หลอดเลือดฝอยจะแตกออกเป็นจุดเลือดเล็กๆ เต็มไปหมด

วิธีสังเกตผลตรวจหลังทำทอร์นิกิเอต์

เวลาที่หมอรัดแขนไว้ประมาณหนาทึบ (สำหรับผู้ใหญ่ประมาณ 5 นาที หรือเด็กประมาณ 3 นาที) แล้วปล่อยออก เราจะมานับจำนวนจุดเลือดแดงที่เกิดขึ้นในพื้นที่สี่เหลี่ยมขนาด 1 นิ้วคูณ 1 นิ้ว บริเวณท้องแขน

หากนับจุดเลือดออกได้มากกว่า 10 จุดในพื้นที่นั้น (หรือตามเกณฑ์มาตรฐานทางการแพทย์) จะถือว่าผลเป็นบวก ซึ่งหมายความว่าหลอดเลือดมีความเปราะบางผิดปกติ และเป็นหนึ่งในข้อสันนิษฐานสำคัญว่าอาจกำลังป่วยเป็นโรคไข้เลือดออก แม้ว่าไข้จะยังไม่ลดลงก็ตาม

ข้อจำกัดของการทดสอบนี้ที่ทุกคนต้องรู้

แม้ว่าการทดสอบทอร์นิกิเอต์จะเป็นเครื่องมือคัดกรองที่ดีและทำได้รวดเร็ว แต่ก็มีข้อจำกัดที่หมออยากให้เข้าใจตรงกันคือ

• ผลบวกไม่ได้แปลว่าเป็นไข้เลือดออกเสมอไป โรคติดเชื้อไวรัสอื่นๆ บางชนิดก็ทำให้หลอดเลือดเปราะได้เช่นกัน
• ในช่วงวันแรกๆ ที่มีไข้ การทดสอบนี้อาจจะให้ผลเป็นลบได้ (ยังไม่เจอจุดเลือดออก) แต่พอไขเริ่มลดในวันที่ 3 หรือ 4 อาจจะมาตรวจพบทีหลังได้
• ไม่ควรทำเองที่บ้านอย่างเด็ดขาด เพราะการรัดแขนผิดวิธีหรือนานเกินไปอาจทำให้เกิดอันตรายต่อเนื้อเยื่อและเส้นประสาทได้

อาการแบบไหนที่แปลว่าต้องรีบมาโรงพยาบาลทันที?

นอกจากการดูจุดเลือดออกตามผิวหนังแล้ว หากคนไข้ไข้สูงลอยแล้วมีอาการเหล่านี้ร่วมด้วย ถือว่าเป็นสัญญาณอันตรายที่รอช้าไม่ได้:

• ปวดท้องรุนแรงและกดเจ็บใต้ชายโครงด้านขวา
• ซึมลงอย่างเห็นได้ชัด หรือกระสับกระส่ายสลับกับซึม
• อาเจียนบ่อยมากจนกินอะไรไม่ได้เลย หรืออาเจียนมีเลือดปน
• มีเลือดกำเดาไหล หรือมีเลือดออกตามไรฟัน
• มือเท้าเย็น ปัสสาวะไม่ออกหลายชั่วโมง

การสังเกตความผิดปกติของร่างกายตั้งแต่เนิ่นๆ โดยเฉพาะในช่วงที่มีไข้สูงและสงสัยโรคระบาด จะช่วยให้เราพาคนที่เรารักมารับการรักษาจากแพทย์ได้อย่างทันท่วงทีก่อนที่โรคจะเข้าสู่ระยะวิกฤตครับ