ความแตกต่างระหว่างวัคซีนป้องกันพิษสุนัขบ้ากับเซรุ่มป้องกันพิษสุนัขบ้า

โดนหมาแมวกัดแล้วต้องฉีดอะไรบ้าง ทำไมบางคนได้แค่เข็มเดียวแต่บางคนต้องได้ทั้งสองอย่าง

เวลาคนไข้เดินเข้ามาในห้องตรวจด้วยอาการโดนหมาหรือแมวกัด คำถามยอดฮิตที่หมอมักจะได้ยินเสมอคือ ต้องฉีดกี่เข็ม และทำไมบางคนถึงได้ยาที่หน้าตาไม่เหมือนกัน บางคนหมอฉีดวัคซีนให้ แต่บางคนหมอต้องฉีดเซรุ่มเพิ่มด้วย ความสับสนนี้เป็นเรื่องปกติครับ เพราะสองสิ่งนี้ทำหน้าที่ต่างกันอย่างสิ้นเชิงในการป้องกันชีวิตเราจากเชื้อพิษสุนัขบ้า

วัคซีนป้องกันพิษสุนัขบ้าคืออะไร ทำไมต้องฉีดหลายเข็ม

วัคซีนเปรียบเสมือนการสอนให้ร่างกายรู้จักหน้าตาของเชื้อโรคครับ เมื่อเราฉีดวัคซีนเข้าไป ร่างกายจะค่อยๆ สร้างภูมิคุ้มกันของตัวเองขึ้นมาต่อสู้กับไวรัสพิษสุนัขบ้า กระบวนการนี้ต้องใช้เวลา เพราะฉะนั้นเราจึงไม่ได้ฉีดเข็มเดียวจบ แต่ต้องฉีดตามตารางที่กำหนดเพื่อให้ระดับภูมิคุ้มกันในเลือดสูงขึ้นจนเพียงพอที่จะป้องกันโรคได้ในระยะยาว วัคซีนจึงเหมาะกับคนที่มีความเสี่ยงทั้งแบบสัมผัสเชื้อแล้ว หรือแม้แต่คนที่ต้องการฉีดป้องกันล่วงหน้า

เซรุ่มป้องกันพิษสุนัขบ้า คือเกราะป้องกันด่านแรกในวันที่ร่างกายยังไม่พร้อม

เซรุ่มหรืออิมมูโนโกลบูลิน แตกต่างจากวัคซีนโดยสิ้นเชิงครับ เซรุ่มคือภูมิคุ้มกันสำเร็จรูปที่นำมาฉีดเข้าสู่ร่างกายเราโดยตรง หน้าที่ของมันคือการเข้าไปจัดการกับเชื้อไวรัสที่อาจจะปนเปื้อนอยู่ในแผลทันที เปรียบเสมือนการส่งกำลังทหารเข้าไปเสริมทัพในวินาทีที่วิกฤต หมอจะใช้เซรุ่มในกรณีที่แผลมีความเสี่ยงสูง เช่น แผลลึก แผลฉกรรจ์ หรือแผลบริเวณใกล้เส้นประสาทสำคัญที่เชื้ออาจเดินทางเข้าสู่สมองได้รวดเร็ว

วัคซีนกับเซรุ่มต่างกันอย่างไร สรุปให้เข้าใจง่ายที่สุด

• วัคซีน: คือการกระตุ้นให้ร่างกายสร้างภูมิเอง ใช้เวลาในการสร้าง แต่ภูมิจะอยู่กับเราไปนาน
• เซรุ่ม: คือภูมิสำเร็จรูปที่ให้ผลทันที เหมาะสำหรับอุดรอยรั่วในช่วงที่ร่างกายเรายังสร้างภูมิเองไม่ทัน

โดยปกติแล้ว หากหมอประเมินว่าแผลมีความเสี่ยงสูง เราจะฉีดเซรุ่มเข้าไปรอบๆ แผลและทางกล้ามเนื้อเพื่อให้มันเข้าไปดักจับเชื้อโรคให้ได้มากที่สุด ในขณะเดียวกันเราก็ต้องฉีดวัคซีนควบคู่ไปด้วย เพื่อให้ร่างกายเริ่มสร้างภูมิคุ้มกันของตัวเองมารับไม้ต่อเมื่อเซรุ่มหมดฤทธิ์ไป

อาการแบบไหนที่เสี่ยงสูงจนต้องใช้เซรุ่ม

ไม่ใช่ทุกคนที่โดนกัดแล้วต้องฉีดเซรุ่มครับ หมอจะพิจารณาจากปัจจัยหลักๆ ดังนี้

• แผลมีขนาดใหญ่ ลึก หรือมีเลือดออกมาก
• แผลเกิดบริเวณใบหน้า คอ หรือบริเวณที่มีปลายประสาทรับความรู้สึกเยอะ
• สัตว์ที่กัดมีอาการน่าสงสัยว่าเป็นพิษสุนัขบ้า หรือไม่สามารถติดตามอาการสัตว์ตัวนั้นได้
• ผู้ที่โดนกัดมีภาวะภูมิคุ้มกันบกพร่อง ทำให้ร่างกายสร้างภูมิคุ้มกันได้ช้ากว่าคนปกติ

สิ่งที่ต้องทำทันทีเมื่อโดนสัตว์กัดหรือข่วน

ก่อนจะมาถึงมือหมอ การปฐมพยาบาลเบื้องต้นสำคัญที่สุดครับ ให้ล้างแผลด้วยน้ำสะอาดและสบู่หลายๆ ครั้งนานอย่างน้อย 15 นาที เพื่อกำจัดเชื้อที่อยู่บริเวณปากแผลออกไปให้ได้มากที่สุด จากนั้นให้ใส่ยาฆ่าเชื้อ เช่น เบตาดีน แล้วรีบเดินทางมาพบแพทย์เพื่อประเมินความเสี่ยงและรับวัคซีนหรือเซรุ่มให้ทันเวลา เพราะโรคพิษสุนัขบ้าหากปล่อยไว้จนแสดงอาการแล้ว อัตราการเสียชีวิตสูงเกือบ 100 เปอร์เซ็นต์ครับ อย่าปล่อยผ่านเด็ดขาดแม้จะเป็นแผลเพียงเล็กน้อยก็ตาม