วัคซีนกับเซรุ่มพิษสุนัขบ้า ต่างกันอย่างไร ทำไมบางคนได้เข็มเดียว บางคนต้องฉีดหลายอย่าง?

เข้าใจพื้นฐาน: ทำไมหมอถึงสั่งทั้งวัคซีนและเซรุ่ม?

หลายคนมักสับสนเวลามาโรงพยาบาลด้วยแผลถูกสุนัขหรือแมวกัดแล้วหมอสั่งให้ฉีดทั้งวัคซีนและเซรุ่มพร้อมกัน ความแตกต่างระหว่างวัคซีนป้องกันพิษสุนัขบ้ากับเซรุ่มป้องกันพิษสุนัขบ้าเปรียบเสมือนการที่เรากำลังสร้างกองทัพป้องกันตัวเอง กับการขอยืมกำลังเสริมจากภายนอกมาช่วยในสมรภูมิที่อันตรายครับ

วัคซีนพิษสุนัขบ้าคืออะไร ทำไมต้องฉีดหลายครั้ง

วัคซีนเปรียบเหมือนการฝึกทหารใหม่ครับ เมื่อเราฉีดวัคซีนเข้าสู่ร่างกาย ระบบภูมิคุ้มกันของเราจะเริ่มเรียนรู้และฝึกซ้อมเพื่อผลิตทหารหรือที่เรียกว่าแอนติบอดี้ขึ้นมาจัดการกับเชื้อโรคเอง กระบวนการนี้ต้องใช้เวลา เพราะร่างกายต้องใช้เวลาในการสร้างภูมิคุ้มกันขึ้นมาปกป้องตัวเราอย่างยั่งยืน นี่คือเหตุผลว่าทำไมการฉีดวัคซีนจึงต้องมีการนัดหมายหลายครั้ง เพื่อกระตุ้นให้ร่างกายจดจำและผลิตภูมิคุ้มกันให้เพียงพอและคงอยู่ได้นาน

เซรุ่มคืออาวุธเสริมในวันที่สถานการณ์คับขัน

ต่างจากวัคซีนโดยสิ้นเชิง เซรุ่มคือการนำเอาแอนติบอดี้ที่สร้างสำเร็จรูปแล้วจากสัตว์หรือมนุษย์มาฉีดให้คนไข้ทันทีครับ เปรียบเสมือนการส่งหน่วยรบพิเศษเข้าไปจัดการกับเชื้อโรคในบริเวณแผลทันทีโดยไม่ต้องรอให้ร่างกายฝึกทหารเอง เราจะใช้เซรุ่มในกรณีที่แผลมีความเสี่ยงสูง เช่น แผลฉกรรจ์ แผลลึก หรือแผลบริเวณใกล้เส้นประสาทสำคัญ เพราะในสถานการณ์นี้ เราไม่สามารถรอให้ร่างกายสร้างภูมิคุ้มกันด้วยวัคซีนเพียงอย่างเดียวได้

ใครบ้างที่ต้องได้รับเซรุ่ม และใครฉีดแค่แต่วัคซีน

การตัดสินใจว่าจะฉีดแค่เซรุ่มหรือวัคซีน หรือต้องฉีดคู่กัน หมอจะประเมินจากปัจจัยหลักดังนี้

• ลักษณะของแผล: หากเป็นแผลลึก แผลฉีกขาดหลายจุด หรือแผลในบริเวณที่มีเส้นประสาทมาก เช่น ใบหน้า นิ้วมือ จะมีความเสี่ยงสูงที่เชื้อจะเข้าสู่ระบบประสาทได้เร็ว จึงจำเป็นต้องใช้เซรุ่มช่วย
• ความเสี่ยงของสัตว์: สัตว์มีประวัติฉีดวัคซีนครบหรือไม่ สัตว์ดูมีอาการป่วย หรือเป็นสัตว์จรจัดที่ไม่สามารถติดตามอาการได้
• ประวัติการฉีดวัคซีนเดิม: หากคนไข้เคยได้รับวัคซีนพิษสุนัขบ้ามาก่อนอย่างถูกต้อง ร่างกายอาจมีภูมิคุ้มกันหลงเหลืออยู่บ้าง หมออาจพิจารณาแค่การกระตุ้นด้วยวัคซีนเพียงอย่างเดียว

ข้อควรจำหลังได้รับเซรุ่มและวัคซีน

หลังจากได้รับเซรุ่มหรือวัคซีนแล้ว สิ่งที่สำคัญที่สุดคือการมาตามนัดหมายให้ครบทุกครั้ง เพราะวัคซีนแต่ละเข็มมีความสำคัญในการสร้างระดับภูมิคุ้มกันที่คงทน การขาดนัดอาจทำให้ภูมิคุ้มกันที่สร้างขึ้นมาไม่เพียงพอต่อการป้องกันโรค ซึ่งเป็นอันตรายถึงชีวิตได้หากได้รับเชื้อจริง นอกจากนี้ควรหมั่นสังเกตอาการบริเวณแผล หากมีความผิดปกติ เช่น บวม แดง หรือมีไข้สูง ให้รีบกลับมาพบแพทย์ก่อนวันนัดครับ