พัฒนาการทางอารมณ์และสังคมตามช่วงวัย: เข้าใจหัวใจลูกน้อยในแต่ละก้าว

ทำไมเราถึงต้องเข้าใจอารมณ์ที่เปลี่ยนไปของลูก

หลายครั้งที่คุณพ่อคุณแม่เดินเข้ามาปรึกษาหมอที่ห้องตรวจ พร้อมกับความกังวลว่าทำไมลูกถึงขี้อายผิดปกติ ทำไมลูกถึงเริ่มเอาแต่ใจ หรือทำไมลูกถึงดูไม่สนใจเพื่อนรุ่นเดียวกัน พัฒนาการทางอารมณ์และสังคมตามช่วงวัยเป็นสิ่งที่ค่อยๆ เติบโตไปพร้อมกับสมองของเด็ก หากเราเข้าใจว่าในช่วงอายุหนึ่งๆ ลูกควรมีทักษะประมาณไหน เราจะลดความกังวลลงและสามารถเป็นกองหลังที่ดีให้ลูกเติบโตได้อย่างมั่นใจ

วัยทารกแรกเกิดถึงหนึ่งขวบ: รากฐานของความไว้ใจ

ในช่วงขวบปีแรก สิ่งสำคัญที่สุดไม่ใช่การที่ลูกเข้าสังคมเก่ง แต่คือการสร้างความรู้สึกปลอดภัยหรือที่หมอเรียกว่าความผูกพันที่มั่นคง (Secure Attachment) ลูกจะเริ่มรู้จักอารมณ์ผ่านการตอบสนองของคุณพ่อคุณแม่

• ลูกเริ่มยิ้มตอบเมื่อเห็นหน้าคนคุ้นเคย
• เริ่มมีความกลัวคนแปลกหน้าเมื่อเข้าสู่ช่วง 6-9 เดือน
• เริ่มแสดงอาการดีใจหรือเสียใจผ่านเสียงร้องและสีหน้า

ช่วงวัยเตาะแตะ 1-3 ปี: เริ่มเป็นตัวของตัวเองและหวงของ

วัยนี้คือช่วงแห่งการประกาศอิสรภาพ พัฒนาการทางอารมณ์จะชัดเจนขึ้นเมื่อลูกรู้ว่าตัวเองเป็นบุคคลหนึ่งที่มีความต้องการแยกจากพ่อแม่

• เจ้าอารมณ์และเอาแต่ใจ: เพราะลูกยังควบคุมอารมณ์ตัวเองไม่เป็นและสื่อสารได้จำกัด การอาละวาดจึงเป็นวิธีที่เขาใช้บอกความต้องการ
• เรียนรู้การเล่นข้างๆ กัน: เด็กวัยนี้มักเล่นคนเดียวใกล้ๆ เพื่อนมากกว่าจะเล่นด้วยกัน เพราะเขายังไม่เข้าใจเรื่องการแบ่งปัน

วัยอนุบาล 3-6 ปี: โลกกว้างและการเล่นร่วมกับผู้อื่น

เมื่อเข้าโรงเรียน โลกของลูกจะขยายออกไปมากกว่าแค่คนในบ้าน พัฒนาการทางสังคมจะก้าวกระโดดขึ้นอย่างมาก

วิธีสอนลูกให้รู้จักแบ่งปันและเห็นอกเห็นใจ

เด็กวัยนี้เริ่มเข้าใจความรู้สึกของผู้อื่น (Empathy) มากขึ้น หมอมักแนะนำให้พ่อแม่ใช้วิธีพูดคุยถึงความรู้สึกบ่อยๆ เช่น ถามว่าถ้าเพื่อนร้องไห้แบบนี้ เขาจะรู้สึกอย่างไร สิ่งนี้จะช่วยให้ลูกเรียนรู้การเข้าสังคมและการจัดการความขัดแย้งกับเพื่อนได้ดีขึ้น

วัยประถม 6-12 ปี: ให้ความสำคัญกับเพื่อนและตัวตน

เมื่อลูกโตขึ้น เพื่อนจะกลายเป็นคนสำคัญที่สุดรองจากครอบครัว พัฒนาการทางอารมณ์จะซับซ้อนขึ้น ลูกเริ่มต้องการการยอมรับจากกลุ่มเพื่อนและมีความภูมิใจในความสามารถของตัวเอง

• เริ่มปฏิบัติตามกฎกติกาของกลุ่มได้
• เข้าใจความแตกต่างของอารมณ์ที่ซับซ้อน เช่น ความอับอาย ความผิดหวัง หรือความภูมิใจ
• มีทักษะการแก้ปัญหาในกลุ่มเพื่อนได้ดีขึ้นตามลำดับ

เมื่อไหร่ที่ควรปรึกษาคุณหมอ

พัฒนาการของเด็กแต่ละคนมีจังหวะของตัวเองเสมอ แต่หากสังเกตพบว่าลูกมีปัญหาในด้านต่อไปนี้ อาจถึงเวลาที่ต้องพูดคุยกับผู้เชี่ยวชาญเพื่อประเมินอย่างละเอียด

• ไม่สบตาหรือไม่สนใจผู้คนรอบข้างอย่างชัดเจน
• ไม่มีการตอบสนองต่ออารมณ์ของผู้อื่นเลยเมื่อเข้าสู่วัยที่ควรทำได้
• มีการแสดงออกทางอารมณ์ที่รุนแรงจนส่งผลกระทบต่อชีวิตประจำวันและการเรียนรู้
• ไม่สามารถเล่นหรือเข้ากลุ่มกับเพื่อนในวัยเดียวกันได้เลยแม้จะพยายามเปิดโอกาสแล้ว