เรื่องน่าอายที่พูด with ยาก: เมื่ออาการกลั้นอุจจาระไม่อยู่ไม่ใช่เรื่องไกลตัว

เวลาที่นั่งคุยกับคนไข้ในห้องตรวจ หลายคนมักจะเริ่มต้นด้วยอาการท้องผูก ท้องเสีย หรือริดสีดวงทวาร แต่มีเรื่องหนึ่งที่มักจะเก็บงำไว้เป็นความลับ ไม่ยอมเล่าให้ใครฟังจนกว่าอาการจะหนักหนa นั่นคือเรื่องของอุจจาระเล็ดหรือการกลั้นอุจจาระไม่อยู่ตามที่ใจต้องการ

อาการนี้มักสร้างความกังวลใจและความอึดอัดให้กับผู้ที่เป็นอย่างมาก บางคนถึงกับต้องเปลี่ยนวิถีชีวิต เลิกเดินทางไกล หรือพกผ้าอ้อมผู้ใหญ่ติดตัวไว้ตลอดเวลา ทั้งที่ในความเป็นจริงแล้ว ภาวะกลั้นอุจจาระโดยไม่ตั้งใจหร หรือปัญหาอุจจาระเล็ดนี้ เป็นปัญหาสุขภาพที่มีแนวทางการรักษาและสามารถกลับมาใช้ชีวิตได้เป็นปกติหากเข้าใจสาเหตุที่แท้จริง

ทำไมจู่ๆ ถึงกลั้นอุจจาระไม่อยู่ เกิดจากอะไรกันแน่?

ระบบการขับถ่ายของร่างกายเราไม่ได้ทำงานด้วยกล้ามเนื้อส่วนเดียว แต่เป็นการทำงานร่วมกันอย่างซับซ้อนของกล้ามเนื้อหูรูดทวารหนัก เส้นประสาทที่คอยส่งสัญญาณเตือน และความยืดหยุ่นของลำไส้ใหญ่ หากกลไกเหล่านี้ตัวใดตัวหนึ่งทำงานผิดเพี้ยนไป ปัญหาอุจจาระเล็ดก็ตามมา

สาเหตุที่หมอพบบ่อยในคนไข้แบ่งออกได้เป็นหลายกลุ่ม เช่น กล้ามเนื้ออุ้งเชิงกรานหย่อนคล้อยจากการคลอดบุตรในผู้หญิง ความเสื่อมตามวัยที่ทำให้กล้ามเนื้อหูรูดไม่แข็งแรงเหมือนเดิม หรือแม้แต่ผลข้างเคียงจากการผ่าตัดบริเวณทวารหนัก นอกจากนี้ โรคเรื้อรังบางชนิด เช่น เบาหวาน ที่ทำให้เส้นประสาทบริเวณอุ้งเชิงกรานเสื่อม ก็เป็นตัวการสำคัญที่ทำให้เราไม่รู้สึกตัวว่าอุจจาระกำลังจะเล็ดออกมา

สังเกตตัวเองด่วน สัญญาณเตือนแบบไหนที่เข้าข่ายอุจจาระเล็ด?

อาการนี้ไม่ได้หมายความว่ากลั้นไม่อยู่จนกั้นไม่ไหวแบบท้องเสียรุนแรงเสมอไป ในทางการแพทย์ เราแบ่งลักษณะอาการออกเป็นสองแบบหลักๆ ที่ต้องสังเกตตัวเองให้ดี

• แบบควบคุมลมไม่ได้: รู้สึกว่ามีลมออกทางทวารหนักแล้วมีเศษอุจจาระเล็ดติดกางเกงชั้นในออกมาด้วยโดยไม่รู้ตัว
• แบบกั้นอุจจาระเหลวหรือก้อนนิ่มไม่ได้: เมื่อรู้สึกปวดอยากเข้าห้องน้ำปานกลาง แต่ไม่สามารถอั้นรอจนถึงห้องน้ำได้ทันเวลา

หากคุณพบว่าตัวเองต้องคอยวิ่งเข้าห้องน้ำด้วยความเร่งรีบ หรือมีคราบอุจจาระเปื้อนกางเกงโดยไม่ได้ตั้งใจบ่อยครั้ง นั่นคือสัญญาณชัดเจนว่ากล้ามเนื้อเริ่มส่งเสียงเตือนว่าต้องการความช่วยเหลือจากแพทย์แล้ว

ปรับพฤติกรรมง่ายๆ ที่บ้านเพื่อช่วยลดปัญหาอุจจาระเล็ด

ก่อนที่จะไปถึงขั้นตอนการใช้ยาหรือการผ่าตัด มีการดูแลตัวเองเบื้องต้นที่ช่วยฟื้นฟูระบบขับถ่ายให้ดีขึ้นได้ด้วยการปรับเปลี่ยนกิจวัตรประจำวัน

• ฝึกขมิบกล้ามเนื้ออุ้งเชิงกราน: การออกกำลังกายเฉพาะส่วนที่เรียกว่า Kegel Exercises ช่วยเพิ่มความแข็งแรงให้กล้ามเนื้อหูรูดได้อย่างมีประสิทธิภาพ ทำสม่ำเสมอวันละหลายๆ รอบ
• จัดการเรื่องอาหารการกิน: หลีกเลี่ยงอาหารที่กระตุ้นให้ลำไส้บีบตัวเร็วเกินไป เช่น อาหารรสจัด อาหารที่มีคาเฟอีน หรือไขมันสูง และเพิ่มกากใยอาหารเพื่อให้อุจจาระเป็นก้อน ไม่เหลวเกินไป
• สร้างวินัยในการขับถ่าย: กำหนดเวลาเข้าห้องน้ำให้เป็นเวลาเดิมทุกวัน เพื่อฝึกให้ลำไส้จดจำรอบการทำงาน

วิธีรักษาจากแพทย์ เมื่อการปรับพฤติกรรมยังไม่เพียงพอ

ถ้าลองดูแลตัวเองแล้วอาการยังไม่ดีขึ้น หมออยากให้สบายใจได้ว่าปัจจุบันเรามีเทคโนโลยีและวิธีการรักษาที่ก้าวหน้ามาก เริ่มตั้งแต่การใช้ยาปรับการทำงานของลำไส้ ไปจนถึงการทำกายภาพบำบัดเฉพาะทางด้วยเครื่องมือ Biofeedback ที่ช่วยให้ผู้ป่วยเรียนรู้การหดตัวของกล้ามเนื้ออุ้งเชิงกรานได้อย่างถูกต้อง

ในรายที่มีความเสียหายของกล้ามเนื้อหูรูดอย่างชัดเจน เช่น คุณแม่ที่เคยมีแผลฝีเย็บฉีกขาดรุนแรงจากการคลอดบุตร การผ่าตัดซ่อมแซมกล้ามเนื้อหรือการใช้วิธีทางการแพทย์อื่นๆ ก็เป็นอีกทางเลือกที่จะช่วยคืนความมั่นใจและคุณภาพชีวิตให้กลับมาเหมือนเดิมได้อีกครั้ง