ดูแลผู้ป่วยติดเตียงอย่างไร ไม่ให้เสมหะเหนียวข้นจนเกิดภาวะปอดแฟบ

เวลาที่เราต้องดูแลคนที่เรารักซึ่งนอนป่วยติดเตียงอยู่กับบ้าน สิ่งหนึ่งที่คนดูแลมักจะต้องเจอและสร้างความกังวลใจให้ไม่น้อยเลยคือเรื่องของเสมหะครับ หลายบ้านอาจจะคิดว่าเสมหะเป็นเรื่องธรรมดาของการนอนนานๆ แต่ถ้าปล่อยให้เสมหะสะสมและเหนียวข้นจนไปอุดตันทางเดินหายใจ มันอาจจะกลายเป็นเรื่องใหญ่ที่อันตรายถึงชีวิตได้ นั่นคือสิ่งที่เราเรียกว่าภาวะปอดแฟบจากการอุดตันของเสมหะ ซึ่งหมออยากชวนทุกคนมาทำความเข้าใจและเรียนรู้วิธีป้องกันร่วมกันครับ

ทำไมผู้ป่วยติดเตียงถึงเสมหะอุดตันจนปอดแฟบได้ง่ายจัง?

ปรกติแล้วร่างกายของเราจะมีกลไกขับของเหลวและเสมหะออก 2 ช่องทางหลักๆ คือการไอและการขยาก แต่สำหรับผู้ป่วยติดเตียง กลไกเหล่านี้มักจะทำงานได้ไม่เต็มที่ กล้ามเนื้ออ่อนแรง ขยับตัวน้อย หรือบางท่านอาจจะรู้ตัวบ้างไม่รู้ตัวบ้าง ทำให้เสมหะที่สร้างขึ้นตามธรรมชาติคั่งค้างอยู่ในหลอดลม พอไม่ได้ถูกขับออก นานวันเข้าก็รวมตัวกันกลายเป็นก้อนเสมหะเหนียวๆ ไปอุดกั้นท่อลมส่วนต่างๆ เมื่อลมหายใจเดินทางผ่านลงไปในเนื้อปอดไม่ได้ ถุงลมส่วนนั้นก็จะแฟบลง ส่งผลให้ออกซิเจนในเลือดลดต่ำลงอย่างรวดเร็ว

สัญญาณเตือนภัย: แบบไหนนะที่บอกว่าเสมหะเริ่มไปอุดตันปอดแล้ว?

เวลาที่ผู้ป่วยเริ่มมีปัญหาเสมหะอุดตันจนปอดเริ่มแฟบ ร่างกายเขาจะส่งสัญญาณบางอย่างออกมาให้เราสังเกตเห็นได้ครับ คนดูแลต้องคอยสังเกตอาการเหล่านี้ให้ดี

• หายใจเร็วกว่าปกติหรือหอบเหนื่อย: สังเกตได้ว่าหน้าอกกระเพื่อมเร็วขึ้น ปีกจมูกบาน หรือพยายามใช้กล้ามเนื้อหน้าอกช่วยหายใจ
• ได้ยินเสียงครืดคราดในลำคอหรือหน้าอก: เวลาเอาหูแนบหน้าอกหรือฟังใกล้ๆ จะได้ยินเสียงเสมหะขยับไปมา
• ปลายนิ้ว ริมฝีปาก หรือผิวหนังเริ่มเขียวคล้ำ: อาการนี้บอกชัดเจนว่าร่างกายได้รับออกซิเจนไม่เพียงพอแล้ว
• ไข้ขึ้นสูงเฉียบพลัน: มักจะตามมาเมื่อมีการติดเชื้อซ้ำซ้อนในเนื้อปอดส่วนที่แฟบลง

วิธีรับมือและดูแลประจำวันเพื่อป้องกันภาวะปอดแฟบ

การป้องกันไม่ให้เกิดการอุดตันตั้งแต่แรกย่อมดีกว่าการมารักษาทีหลังครับ คนดูแลสามารถช่วยลดความเสี่ยงนี้ได้ด้วยวิธีปฏิบัติง่ายๆ ในชีวิตประจำวัน

• เปลี่ยนท่าให้ผู้ป่วยทุก 2 ชั่วโมง: การนอนท่าเดิมนานๆ จะทำให้เสมหะคั่งค้างในปอดข้างใดข้างหนึ่ง การพลิกตะแคงซ้ายขวาจะช่วยให้เสมหะเคลื่อนตัวและระบายออกได้ง่ายขึ้น
• ช่วยเคาะปอดและดูดเสมหะอย่างถูกวิธี: การทำกายภาพบำบัดทรวงอกด้วยการเคาะปอดเบาๆ จะช่วยให้เสมหะที่เกาะตามผนังหลอดลมหลุดออกมา จากนั้นจึงทำการดูดเสมหะออก
• ให้ผู้ป่วยดื่มน้ำอุ่นให้เพียงพอ: น้ำช่วยให้เสมหะที่เหนียวข้นเจือจางลงและขับออกได้ง่ายขึ้น ยกเว้นในรายที่แพทย์จำกัดปริมาณน้ำ
• ฝึกการหายใจลึกๆ และกระตุ้นการไอ: หากผู้ป่วยยังพอมีสติ ให้ช่วยกระตุ้นและฝึกการหายใจเข้าออกลึกๆ ตามกำลัง

สถานการณ์แบบไหนที่พาผู้ป่วยส่งโรงพยาบาลแทบไม่ทัน?

ถ้าเราดูแลอยู่ที่บ้านแล้วเจออาการเหล่านี้ อย่ารอดูอาการเด็ดขาดครับ ให้รีบพาไปโรงพยาบาลทันที เพราะถือว่าเป็นภาวะวิกฤตทางเดินหายใจ

• หายใจลำบากมาก หน้าอกบุ๋ม หอบจนตัวโยน
• ระดับความรู้สึกตัวลดลง ซึมลงปลุกไม่ค่อยตื่น
• ริมฝีปากและเล็บมือเขียวคล้ำอย่างเห็นได้ชัด
• ดูดเสมหะออกแล้วอาการหอบเหนื่อยไม่ดีขึ้นเลย

การดูแลผู้ป่วยติดเตียงเป็นงานที่ต้องใช้ความรัก ความเข้าใจ และความละเอียดอ่อนสูงมากครับ เรื่องเสมหะอาจจะดูเป็นเรื่องเล็กๆ แต่ถ้าเราใส่ใจดูแล จัดท่าทาง และระบายเสมหะให้อย่างสม่ำเสมอ ก็จะช่วยลดความเสี่ยงของภาวะปอดแฟบและช่วยให้คนที่เรารักปลอดภัยได้มากทีเดียวครับ