น้ำหนักตัวเกินกับข้อเข่าพัง: เมื่อกิโลกรัมที่เกินมา ทำร้ายข้อต่อมากกว่าที่คิด

กิโลกรัมที่เพิ่มขึ้นบนตาชั่ง กับภาระหนักอึ้งที่หัวเข่าต้องแบกรับ

เวลาที่เดินขึ้นบันไดหรือแค่ลุกยืนจากเก้าอี้ หลายคนอาจไม่เคยรู้เลยว่าข้อเข่าของเรากำลังทำงานหนักขนาดไหน ยิ่งถ้ามีน้ำหนักตัวเกินมาตรฐานด้วยแล้ว ภาระที่ตกลงบนข้อต่อคู่เล็กๆ นี้จะทวีคูณขึ้นไปอีกหลายเท่าตัว หมอเองมักจะเจอคนไข้ที่มาด้วยอาการปวดเข่าเรื้อรัง และพอบวกเลขน้ำหนักกับส่วนสูงดูแล้ว ก็มักจะพบว่าความสัมพันธ์ระหว่างภาวะน้ำหนักตัวที่เกินเกณฑ์กับอาการเจ็บปวดที่ข้อเข่านั้นเดินมาด้วยกันเสมอ

กลไกฟิสิกส์ในร่างกาย: ทำไมอ้วนขึ้นนิดเดียว แต่เข่าพังเร็วจัง?

ในทางการแพทย์และกลศาสตร์แล้ว ร่างกายของเราไม่ได้กดน้ำหนักลงที่ข้อเข่าแบบตรงไปตรงมาแบบตัวเลขบนตาชั่ง เวลาที่เราก้าวเดิน แรงกดทับที่กระทำต่อข้อเข่าจะสูงกว่าน้ำหนักตัวจริงถึงประมาณ 3 ถึง 4 เท่า และถ้าเป็นการวิ่งหรือเดินขึ้นลงบันได แรงกดนี้อาจพุ่งสูงไปถึง 5 หรือ 6 เท่าของน้ำหนักตัวเลยทีเดียว

ลองนึกภาพตามง่ายๆ ว่า ถ้าเรามีน้ำหนักเกินไปแค่ 5 กิโลกรัม ทุกครั้งที่เราก้าวเดิน ข้อเข่าข้างเดียวจะต้องรับแรงกระแทกเพิ่มขึ้นทีละ 15 ถึง 20 กิโลกรัมโดยไม่รู้ตัว แรงกดมหาศาลนี้เองที่ค่อยๆ บดขยี้กระดูกอ่อนผิวข้อ ซึ่งทำหน้าที่เป็นเบาะรองรับแรงกระแทกตามธรรมชาติให้บางลงเรื่อยๆ จนกระดูกแข็งเสียดสีกันเอง เกิดเป็นอาการเจ็บแปล๊บ ข้อฝืด เสียงดังกรอบแกรบเวลาขยับ และนำไปสู่โรคข้อเข่าเสื่อมก่อนวัยอันควร

ไขมันไม่ใช่แค่ก้อนเนื้อนิ่มๆ แต่คือสารอักเสบชั้นดีที่ทำลายข้อเข่า

นอกจากเรื่องของแรงกดทางกายภาพแล้ว ภาวะน้ำหนักตัวเกินยังส่งผลเสียต่อข้อเข่าในมุมมองทางเคมีชีวภาพอีกด้วย เซลล์ไขมันในร่างกาย โดยเฉพาะไขมันช่องท้องไม่ได้นอนนิ่งๆ แต่มมันทำตัวเหมือนโรงงานผลิตสารเคมีที่กระตุ้นให้เกิดการอักเสบเรื้อรัง (Pro-inflammatory cytokines) วิ่งวนอยู่ในกระแสเลือด สารอักเสบเหล่านี้จะซึมเข้าไปในเนื้อเยื่อรอบข้อเข่า ทำให้เยื่อหุ้มข้ออักเสบ บวมแดง และเร่งกระบวนการเสื่อมสลายของกระดูกอ่อนให้พังเร็วขึ้นไปอีก เรียกว่าโดนทั้งกดทับหนักขึ้นแถมยังโดนสารเคมีกัดเซาะไปพร้อมกัน

สัญญาณเตือนภัยจากข้อเข่า ที่ฟ้องว่าน้ำหนักเริ่มเกินรับไหว

หมอมักจะแนะนำให้สังเกตอาการตัวเองตั้งแต่เนิ่นๆ ก่อนที่ผิวข้อจะสึกหรอจนเกินเยียวยา โดยสัญญาณเตือนที่มักจะมาเคาะประตูบ้านบ่อยๆ มีดังนี้

• รู้สึกปวดหน่วงหรือขัดในข้อเข่า เวลาลุกขึ้นยืนหลังจากนั่งทำงานนานๆ หรือเวลาเดินลงบันได
• มีเสียงดังในข้อ รู้สึกเหมือนมีอะไรเสียดสีกันหรือมีเสียงกรอบแกรบเวลาขยับขา
• ข้อเข่าบวมตึง บางวันรู้สึกว่าข้อเข่าโตขึ้น ขยับงอได้ไม่สุดเหมือนเก่า
• เดินแล้วหมดแรง รู้สึกว่าขาไม่มั่นคง เหมือนเข่าจะทรุดเวลาเดินรับน้ำหนัก

ทางออกและการดูแลข้อเข่าให้อยู่ ใช้งานได้ยาวนาน

ข่าวดีคือความเสื่อมเหล่านี้สามารถชะลอและบรรเทาได้ หากเราเข้าใจและหันมาปรับเปลี่ยนพฤติกรรมอย่างจริงจัง การลดน้ำหนักเพียงเล็กน้อย ก็สามารถสร้างความเปลี่ยนแปลงที่ยิ่งใหญ่ให้กับข้อเข่าได้แล้ว จากงานวิจัยพบว่า การลดน้ำหนักตัวลงได้เพียง 5 เปอร์เซ็นต์ของน้ำหนักตั้งต้น ก็สามารถลดแรงกดที่กระทำต่อข้อเข่าลงไปได้มหาศาล และช่วยลดอาการปวดลงได้อย่างชัดเจน

สำหรับการออกกำลังกายเพื่อดูแลตัวเอง หมอแนะนำให้เลือกกิจกรรมที่ไม่สร้างแรงกระแทกสูงเกินไปกับข้อเข่า เช่น การเดินเร็วบนพื้นราบ การปั่นจักรยานอยู่กับที่ หรือการออกกำลังกายในน้ำ ซึ่งน้ำจะช่วยพยุงน้ำหนักตัวเอาไว้ครึ่งหนึ่ง ทำให้เราขยับตัวได้โดยที่ข้อเข่าไม่ต้องรับภาระหนักจนเกินไป ควบคู่ไปกับการบริหารกล้ามเนื้อรอบต้นขาให้แข็งแรง เพื่อทำหน้าที่ช่วยพยุงและแบ่งเบาภาระของข้อเข่าให้ทำงานน้อยลง