น้ำหนักตัวเกินกับข้อเข่าเสื่อม ทำไมเข่าถึงต้องรับภาระหนักขนาดนี้

เวลาที่ตรวจคนไข้ที่มีอาการปวดเข่าเดินมาที่ห้องตรวจ สิ่งหนึ่งที่มักจะสังเกตเห็นร่วมด้วยบ่อยครั้งคือเรื่องของน้ำหนักตัว หลายคนมักถามหมอด้วยความสงสัยว่า แค่น้ำหนักตัวที่เพิ่มขึ้นมาไม่กี่กิโลกรัม ทำไมถึงทำให้เข่าพังได้เร็วขนาดนี้ ทั้งๆ ที่ไม่ได้ไปยกของหนักหรือหกล้มอะไรเลย

ในฐานะหมอที่เจอเคสแบบนี้ทุกวัน วันนี้อยากมาเล่าให้ฟังถึงกลไกเบื้องหลังว่าทำไมความสัมพันธ์ระหว่างภาวะน้ำหนักตัวถึงเป็นตัวการสำคัญที่ทำให้ข้อเข่าเสื่อมก่อนวัยอันควร และเราจะปกป้องข้อเข่าของเราได้อย่างไรบ้างก่อนที่จะสายเกินแก้

น้ำหนักตัวเพิ่มขึ้นแค่หนึ่งกิโล ทำไมเข่าถึงต้องรับแรงกดทับมหาศาล

เวลาที่เราเดิน วิ่ง หรือแม้แต่ลุกขึ้นยืน แรงที่กระทำต่อข้อเข่าไม่ได้เท่ากับน้ำหนักตัวจริงๆ บนตาชั่งครับ ทางชีวกลศาสตร์ (Biomechanics) ได้คำนวณไว้ว่า ทุกๆ 1 กิโลกรัมของน้ำหนักตัวที่เกินขึ้นมา จะสร้างแรงกดทับลงไปที่ข้อเข่าขณะที่เราเดินประมาณ 3 ถึง 4 กิโลกรัม

ลองนึกภาพตามง่ายๆ ว่า ถ้าวันนี้น้ำหนักตัวเกินมาตรฐานไปสัก 5 กิโลกรัม เวลาที่เราก้าวเดินแต่ละก้าว ข้อเข่าทั้งสองข้างจะต้องแบกรับภาระส่วนเกินนั้นเพิ่มขึ้นถึง 15 ถึง 20 กิโลกรัมต่อก้าวเลยทีเดียว ลองจินตนาการดูว่าในหนึ่งวันเราเดินก้าวเดินรวมกันเป็นพันๆ ก้าว ข้อเข่าของเราต้องทำงานหนักและสึกหรอขนาดไหน

กระดูกอ่อนผิวข้อเข่าบางลงเรื่อยๆ จนเกิดการเสียดสีของกระดูกโดยตรง

ภายในข้อเข่าของเราจะมีเนื้อเยื่อพิเศษที่เรียกว่า กระดูกอ่อนผิวข้อ (Articular Cartilage) ทำหน้าที่เหมือนเบาะลมหรือโช้คอัพคอยรองรับแรงกระแทกและช่วยให้ผิวข้อต่อลื่นไหลเสียดสีกันน้อยที่สุดเวลาที่เราขยับขา

แต่เมื่อไหร่ก็ตามที่มีภาวะน้ำหนักตัวเกินเข้ามาเกี่ยวข้อง เบาะลมชิ้นนี้จะต้องทำงานภายใต้แรงกดทับที่สูงเกินขีดจำกัดตลอดเวลา ส่งผลให้กระดูกอ่อนเกิดการสึกหรอ ปริแตก และบางลงเรื่อยๆ จนกระทั่งหมดความหนาที่จะช่วยซับแรงกระแทก สุดท้ายปลายทางคือผิวข้อกระดูกแข็งจะมาเสียดสีกันโดยตรง ซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นของอาการปวดเข่าเรื้อรัง ข้อเข่าอักเสบ และภาวะข้อเข่าเสื่อมในที่สุด

สัญญาณเตือนจากร่างกายที่บอกว่าข้อเข่าเริ่มไม่ไหวแล้ว

คนไข้หลายคนมักคิดว่าอาการปวดเข่าเป็นเรื่องธรรมดาของคนอายุเยอะ แต่จริงๆ แล้วภาวะน้ำหนักตัวเกินสามารถดึงอายุของข้อเข่าให้แก่ก่อนวัยได้ตั้งแต่ยังหนุ่มยังสาว สัญญาณเตือนที่หมออยากให้สังเกตตัวเองมีดังนี้

• มีเสียงดังกรอบแกรบ ก๊อบแก๊บ หรือรู้สึกขัดๆ ในข้อเข่าเวลาลุกขึ้นยืนหรือขึ้นลงบันได
• รู้สึกปวดตึงบริเวณข้อเข่าช่วงเย็นหลังจากผ่านการเดินหรือยืนนานๆ
• มีอาการบวมตึงรอบข้อเข่าหลังวันที่มีกิจกรรมเยอะเป็นพิเศษ
• เริ่มรู้สึกว่าการเดินขึ้นบันไดหรือลุกจากพื้นลำบากกว่าเดิมและต้องใช้มือช่วยยัน

ลดน้ำหนักเพื่อรักษาเข่า ทางออกที่ดีที่สุดที่ยั่งยืนกว่าการกินยาแก้ปวด

เวลาที่มารักษาอาการปวดเข่าจากน้ำหนักเกิน การจ่ายยาแก้ปวด ยาลดอักเสบ หรือการฉีดยาเข้าข้อเข่า เป็นเพียงการรักษาที่ปลายเหตุเพื่อช่วยบรรเทาอาการในวันที่เจ็บมากๆ เท่านั้น แต่ถ้าต้นเหตุอย่างเรื่องน้ำหนักตัวยังไม่ถูกแก้ไข ปัญหาอาการปวดก็จะกลับมาวนลูปซ้ำแล้วซ้ำเล่า

ข่าวดีคือ จากงานวิจัยทางการแพทย์ระบุว่า การลดน้ำหนักตัวลงแค่เพียงร้อยละ 5 ถึง 10 ของน้ำหนักตั้งต้น สามารถช่วยลดแรงกดทับที่กระทำต่อข้อเข่าลงได้อย่างมหาศาล และทำให้อาการปวดเข่าลดลงอย่างเห็นได้ชัดภายในเวลาไม่กี่เดือนโดยแทบไม่ต้องพึ่งยาเลยด้วยซ้ำ

การดูแลข้อเข่าจึงไม่ใช่แค่เรื่องของการออกกำลังกายบริหารกล้ามเนื้อรอบเข่าให้แข็งแรงอย่างเดียว แต่การควบคุมน้ำหนักตัวให้อยู่ในเกณฑ์ที่เหมาะสมคือหัวใจสำคัญที่สุดที่จะช่วยยืดอายุการใช้งานของข้อเข่าให้เราได้เดินเหินอย่างคล่องแคล่วไปอีกนาน