พันธุกรรมกับนิสัยเราเกี่ยวกันแค่ไหน? หมอชวนมาหาคำตอบ

พันธุกรรมกำหนดชีวิตเราได้จริงหรือ

หลายครั้งที่หมอตรวจคนไข้แล้วมักจะได้ยินคำถามว่า ทำไมคนนี้ถึงใจร้อน ทำไมคนนั้นถึงดูเป็นคนคิดมาก หรือทำไมพยายามปรับเปลี่ยนนิสัยแล้วแต่ก็กลับมาเป็นแบบเดิม หลายคนมักโทษพันธุกรรมว่าเป็นตัวกำหนดทุกอย่างในชีวิต แต่ในความเป็นจริงแล้ว อิทธิพลของพันธุกรรมและอุปนิสัย เป็นเหมือนการผสมผสานระหว่างต้นทุนที่เราได้รับมากับสิ่งแวดล้อมที่หล่อหลอมเราขึ้นมาครับ

พิมพ์เขียวในร่างกายกับนิสัยที่แสดงออกมา

ร่างกายคนเราเปรียบเสมือนคอมพิวเตอร์ พันธุกรรมคือโปรแกรมพื้นฐานที่ติดตัวมาตั้งแต่เกิด ทั้งโครงสร้างสมอง การทำงานของสารสื่อประสาท ไปจนถึงระดับฮอร์โมน สิ่งเหล่านี้คือจุดเริ่มต้นที่บอกว่า เรามีแนวโน้มที่จะตอบสนองต่อสิ่งเร้าอย่างไร เช่น บางคนได้รับพันธุกรรมที่ทำให้สารสื่อประสาททำงานไวต่อความตื่นเต้นมากกว่าปกติ ทำให้ดูเป็นคนใจร้อนหรือทำอะไรเร็วๆ แต่นั่นไม่ได้หมายความว่าเราถูกกำหนดให้ต้องเป็นแบบนั้นไปตลอดชีวิต

นิสัยพื้นฐานคือสิ่งที่ปรับเปลี่ยนกันได้

ในทางการแพทย์เรามองว่า พันธุกรรมเป็นเพียงแค่แนวโน้ม หรือที่เรียกว่า Predisposition แต่การแสดงออกจริงของนิสัยนั้นถูกขับเคลื่อนด้วยสิ่งแวดล้อมและการเรียนรู้ ลองนึกภาพว่าพันธุกรรมเหมือนกับเมล็ดพันธุ์ ส่วนนิสัยและการกระทำคือการรดน้ำและการใส่ปุ๋ย ต่อให้มีพันธุกรรมที่เป็นคนคิดมาก แต่ถ้าเราฝึกฝนทักษะการปรับมุมมอง การฝึกสมาธิ หรือการจัดการความเครียด เราก็สามารถข้ามผ่านข้อจำกัดทางพันธุกรรมนั้นไปได้

ทำไมเราถึงเปลี่ยนนิสัยยากจัง

เหตุผลที่บางคนรู้สึกว่าเปลี่ยนนิสัยได้ยาก ไม่ใช่เพราะพันธุกรรมขังเราไว้ แต่เป็นเพราะสมองมนุษย์ชอบความคุ้นเคย สมองจะสร้างทางด่วนของระบบประสาทสำหรับพฤติกรรมที่เราทำซ้ำๆ ยิ่งทำบ่อย ทางด่วนนั้นก็ยิ่งกว้างและลึก ทำให้เราทำตามนิสัยเดิมได้ง่ายกว่าการสร้างเส้นทางใหม่ ดังนั้นการจะเปลี่ยนตัวเองให้สำเร็จจึงไม่ใช่การต่อสู้กับยีน แต่เป็นการค่อยๆ สร้างเส้นทางใหม่ในสมองผ่านการทำซ้ำจนกลายเป็นความเคยชินใหม่นั่นเอง

วิธีปรับเปลี่ยนตัวเองให้สอดคล้องกับธรรมชาติของเรา

• สำรวจจุดแข็งและจุดอ่อนที่ติดตัวมา: แทนที่จะโทษตัวเอง ให้ลองสังเกตว่านิสัยเดิมช่วยหรือขัดขวางการใช้ชีวิต
• ใช้สภาพแวดล้อมเป็นตัวช่วย: คนที่นิสัยใจร้อนอาจต้องจัดสิ่งแวดล้อมให้ช้าลง หรือคนที่มีความเครียดง่ายต้องหาเวลาพักให้สมองส่วนหน้าทำงานได้ดีขึ้น
• ค่อยเป็นค่อยไป: สมองต้องการเวลาในการปรับเปลี่ยนเส้นทางประสาท การเปลี่ยนนิสัยแบบหักดิบมักไม่ยั่งยืนเท่ากับการปรับทีละนิดอย่างสม่ำเสมอ

บทสรุปที่หมออยากฝากไว้คือ พันธุกรรมมีส่วนในการกำหนดแต้มต่อหรือข้อจำกัดในบางเรื่อง แต่ชีวิตไม่ได้ถูกเขียนไว้เสร็จสิ้นด้วยดีเอ็นเอเพียงอย่างเดียว เราทุกคนมีอิสระในการเลือกและปรับจูนนิสัยของตัวเองผ่านการลงมือทำ การเข้าใจตัวตนให้มากจึงเป็นกุญแจสำคัญที่จะช่วยให้เรามีความสุขกับชีวิตได้มากขึ้นครับ