พันธุกรรมกับนิสัยติดตัว เรากำหนดเองได้แค่ไหน

เราเลือกนิสัยตัวเองไม่ได้จริงหรือ

หลายครั้งที่คนไข้มาปรึกษาหมอเรื่องพฤติกรรมสุขภาพ ไม่ว่าจะเป็นการพยายามลดน้ำหนัก การปรับเปลี่ยนการนอน หรือการเลิกนิสัยเดิมๆ คำถามที่หมอได้ยินบ่อยคือ ทำไมบางคนถึงปรับตัวได้ง่าย ในขณะที่บางคนพยายามเท่าไรก็ไม่สำเร็จสักที ซึ่งคำตอบของเรื่องนี้ไม่ได้อยู่ที่ความพยายามเพียงอย่างเดียว แต่อิทธิพลของพันธุกรรมและอุปนิสัยพื้นฐานมีส่วนสำคัญในการหล่อหลอมตัวตนของเราตั้งแต่ลืมตาดูโลก

รหัสพันธุกรรมที่ซ่อนอยู่ในตัวเรา

พันธุกรรมเปรียบเสมือนพิมพ์เขียวที่ได้รับถ่ายทอดมาจากพ่อและแม่ มันไม่ได้กำหนดแค่สีผิวหรือความสูง แต่ยังส่งผลต่อระบบการทำงานของสมอง โดยเฉพาะการหลั่งสารเคมีที่ควบคุมความสุข การตอบสนองต่อความเครียด และความไวต่อสิ่งเร้าต่างๆ ตัวอย่างเช่น บางคนมีพันธุกรรมที่ทำให้สมองไวต่อสารกระตุ้นมากกว่าปกติ จึงมักจะตื่นตัวอยู่ตลอดเวลา ในขณะที่บางคนอาจมีพื้นฐานระบบประสาทที่สงบกว่า ทำให้การควบคุมอารมณ์หรือการอดทนรอคอยทำได้ง่ายกว่า

อุปนิสัยติดตัว ที่เราเปลี่ยนได้ด้วยความเข้าใจ

อุปนิสัยพื้นฐานที่ติดตัวเรามาตั้งแต่เด็ก หรือที่เราเรียกกันว่านิสัยโดยกำเนิด ไม่ใช่คำสาปที่เปลี่ยนไม่ได้ หมออยากให้มองว่ามันเป็นเพียงจุดเริ่มต้นของกราฟชีวิตเท่านั้น การเข้าใจว่าร่างกายและสมองเรามีแนวโน้มไปทางไหน จะช่วยให้เราออกแบบการใช้ชีวิตที่เข้ากับตัวเราเองได้ดีขึ้นแทนที่จะไปฝืนธรรมชาติจนเกินไป

วิธีรับมือกับข้อจำกัดทางพันธุกรรม

• สำรวจรูปแบบพฤติกรรมเดิม: สังเกตว่าในสถานการณ์ปกติเราตอบสนองต่อความเครียดอย่างไร
• ใช้สภาพแวดล้อมเข้าช่วย: หากรู้ว่าเรามีแนวโน้มจะเปลี่ยนนิสัยได้ยาก ให้ปรับเปลี่ยนสิ่งแวดล้อมรอบตัวให้เอื้อต่อพฤติกรรมใหม่แทนการใช้พลังใจเพียงอย่างเดียว
• ตั้งเป้าหมายที่สอดคล้องกับธรรมชาติ: เลือกวิธีการดูแลสุขภาพที่เข้ากับไลฟ์สไตล์ตัวเอง มากกว่าการพยายามเลียนแบบผู้อื่น

เมื่อความพยายามอยู่เหนือยีน

ถึงแม้พันธุกรรมจะมีอิทธิพลสูง แต่นักวิทยาศาสตร์ยืนยันว่าเรายังมีสิ่งที่เรียกว่าความยืดหยุ่นของสมอง หรือที่เรียกว่า Neuroplasticity ซึ่งหมายความว่าทุกครั้งที่เราฝึกฝนทำพฤติกรรมใหม่ๆ ซ้ำๆ สมองจะสร้างเส้นใยประสาทใหม่ขึ้นมา ดังนั้นต่อให้เราจะมีพื้นฐานนิสัยแบบไหน ถ้าเราสร้างกิจวัตรที่เหมาะสมอย่างต่อเนื่อง พันธุกรรมก็จะไม่ใช่ข้อจำกัดที่จะหยุดยั้งการเปลี่ยนแปลงของเราได้อีกต่อไป