พันธุกรรมกับนิสัยติดตัว เราเลือกเองได้แค่ไหน

ทำไมเราถึงเป็นแบบนี้? ความลับที่ซ่อนอยู่ในรหัสชีวิต

เวลาคุยกับคนไข้ในห้องตรวจ หมอได้ยินคำถามบ่อยครั้งว่าทำไมเราถึงเป็นคนใจร้อน ทำไมถึงลดน้ำหนักยาก หรือทำไมบางคนถึงขี้กังวลเป็นพิเศษ คำตอบมักวนเวียนอยู่กับสองเรื่องใหญ่ คือ อิทธิพลของพันธุกรรมและอุปนิสัย พื้นฐานที่ติดตัวมาตั้งแต่เกิด เรามักมองว่าสิ่งเหล่านี้คือพรหมลิขิตที่แก้ไขไม่ได้ แต่ในความเป็นจริง ร่างกายและพฤติกรรมของมนุษย์ซับซ้อนกว่านั้นมาก

พันธุกรรมไม่ใช่ชะตากรรมที่เปลี่ยนไม่ได้

หลายคนเข้าใจผิดว่าถ้าพ่อแม่เป็นโรคนี้ หรือมีนิสัยแบบนี้ เราจะต้องเป็นตามนั้นเสมอไป ในทางการแพทย์ พันธุกรรมเปรียบเสมือนพิมพ์เขียวหรือไกด์ไลน์ แต่ไม่ได้กำหนดผลลัพธ์สุดท้ายร้อยเปอร์เซ็นต์ ยกตัวอย่างเช่น คนที่มีพันธุกรรมเสี่ยงต่อโรคเบาหวาน ไม่ได้แปลว่าจะต้องเป็นโรคนี้เสมอไปหากรู้จักปรับการกินและการใช้ชีวิต เพราะพฤติกรรมของเราสามารถไปเปิดหรือปิดสวิตช์การแสดงออกของยีนบางตัวได้ ซึ่งวิทยาศาสตร์เรียกสิ่งนี้ว่า เอพิเจเนติกส์ (Epigenetics)

อุปนิสัยติดตัวสร้างมาอย่างไร

คำว่าอุปนิสัยพื้นฐาน มักถูกหล่อหลอมจากสองปัจจัยหลักที่ผสมโรงกันจนแยกไม่ออก:

• พื้นฐานทางอารมณ์: เด็กบางคนเกิดมาก็เลี้ยงง่าย บางคนขี้ระแวงหรือตื่นตกใจง่าย ซึ่งเป็นเรื่องของระบบประสาทที่ไวต่อสิ่งเร้าที่ติดตัวมาแต่กำเนิด
• สภาพแวดล้อมที่เติบโต: สิ่งที่พบเจอในช่วงวัยเด็ก ไม่ว่าจะเป็นการเลี้ยงดูหรือเหตุการณ์สะเทือนใจ มีผลโดยตรงต่อการสร้างเส้นใยประสาทในสมอง ทำให้กลายเป็นพฤติกรรมอัตโนมัติที่เราทำโดยไม่รู้ตัวเมื่อโตขึ้น

ปรับเปลี่ยนวิธีคิดและพฤติกรรมอย่างไรให้ได้ผล

การเข้าใจว่าตัวเองมีต้นทุนทางพันธุกรรมหรือนิสัยเดิมอย่างไร คือจุดเริ่มต้นที่ดีที่สุด แทนที่จะโทษโชคชะตา หมอแนะนำให้ใช้แนวทางดังนี้:

• ยอมรับในจุดเริ่มต้น: ถ้าเรารู้ว่าเราเป็นคนขี้กังวลตามธรรมชาติ ให้ยอมรับว่าระบบประสาทเราไวต่อความเครียด ไม่ใช่ความอ่อนแอ
• สร้างนิสัยใหม่ผ่านการทำซ้ำ: สมองของมนุษย์มีความยืดหยุ่น การฝึกฝนพฤติกรรมใหม่สม่ำเสมอจะสร้างทางเดินประสาทเส้นใหม่ขึ้นมา จนพฤติกรรมเดิมที่เคยเป็นปัญหาค่อยๆ ลดบทบาทลง
• ปรับสิ่งแวดล้อมให้เอื้อต่อการเปลี่ยนแปลง: พันธุกรรมอาจผลักดันให้เราทำอะไรบางอย่าง แต่สิ่งแวดล้อมคือตัวควบคุม ถ้าเรารู้ตัวว่าแพ้น้ำตาล ก็แค่ไม่ต้องซื้อขนมติดบ้านไว้

เมื่อไหร่ที่ควรปรึกษาผู้เชี่ยวชาญ

หากอุปนิสัยพื้นฐานที่คุณเป็นอยู่ เช่น ความโกรธง่าย ความเศร้าดิ่ง หรือพฤติกรรมย้ำคิดย้ำทำ กำลังส่งผลกระทบต่อการทำงาน การใช้ชีวิต หรือความสัมพันธ์กับคนรอบข้าง จนตัวคุณเองรู้สึกว่าควบคุมไม่ไหว การปรึกษาจิตแพทย์หรือนักจิตวิทยาไม่ใช่เรื่องน่าอาย แต่เป็นการมองหาเครื่องมือและเทคนิคทางการแพทย์เพื่อช่วยปรับจูนสมดุลในสมองให้กลับมาทำงานได้อย่างปกติสุขอีกครั้ง