ความบกพร่องในการควบคุมอารมณ์และแรงกระตุ้น: ทำไมเราถึงคุมตัวเองไม่ได้ดั่งใจ?

ทำไมบางครั้งเราถึงคุมอารมณ์และแรงกระตุ้นตัวเองไม่ได้เลย?

เวลาที่เจอสถานการณ์กดดัน หลายคนอาจเคยรู้สึกว่าตัวเองควบคุมอารมณ์ไม่ได้เหมือนที่เคยตั้งใจไว้ บางคนโกรธง่ายขึ้น บางคนหุนหันพลันแล่น หรือบางคนก็ลงมือทำอะไรลงไปโดยไม่ทันยั้งคิด ความบกพร่องในการควบคุมอารมณ์และแรงกระตุ้นไม่ใช่เรื่องของความอ่อนแอหรือการไม่มีวินัยเสมอไป แต่ในทางคลินิก สิ่งนี้มีกลไกบางอย่างซ่อนอยู่เบื้องหลังการทำงานของสมอง

กลไกสมองที่สั่งการให้เรายับยั้งชั่งใจ

การที่มนุษย์เราสามารถยับยั้งชั่งใจหรือควบคุมพฤติกรรมตัวเองได้ ต้องอาศัยการทำงานของสมองส่วนหน้า (Prefrontal Cortex) ซึ่งเปรียบเสมือนผู้จัดการใหญ่ที่คอยกลั่นกรองความคิดและควบคุมอารมณ์ก่อนแสดงออกมา แต่ในคนที่ประสบปัญหาความบกพร่องในการควบคุมอารมณ์และแรงกระตุ้น สมองส่วนหน้าอาจทำงานได้ไม่เต็มที่ ทำให้สมองส่วนที่ตอบสนองต่ออารมณ์และความต้องการพื้นฐานทำงานนำหน้าไปหนึ่งก้าวเสมอ ผลที่ตามมาคือความรู้สึกเหมือนเราเป็นผู้โดยสารที่เบรกไม่อยู่แม้จะรู้ว่าข้างหน้ามีอันตราย

สัญญาณเตือนที่บอกว่าเรากำลังมีปัญหาเรื่องการควบคุมตัวเอง

ลองสังเกตพฤติกรรมเหล่านี้ดูว่าเข้าข่ายที่ควรปรึกษาผู้เชี่ยวชาญหรือไม่

• อารมณ์แปรปรวนรวดเร็วจากปกติกลายเป็นโกรธจัดหรือเสียใจมากจนคุมไม่อยู่
• ตัดสินใจทำอะไรลงไปทันทีโดยไม่มองผลกระทบระยะยาว
• มีพฤติกรรมเสพติดบางอย่างที่หยุดทำได้ยาก เช่น การชอปปิงเกินตัว การกินแบบยั้งใจไม่ได้ หรือการพูดโพล่งโดยไม่คิด
• ความสัมพันธ์กับคนรอบข้างแย่ลงเพราะคำพูดหรือการกระทำที่รุนแรงในขณะที่ขาดสติ

วิธีจัดการเบื้องต้นเพื่อฝึกให้สมองเรียนรู้การยับยั้งชั่งใจ

หากปัญหาไม่ได้รุนแรงจนถึงขั้นกระทบต่อการใช้ชีวิตประจำวันอย่างหนัก เราสามารถเริ่มฝึกฝนสมองได้ด้วยตนเอง

ฝึกการหยุดคิดให้ทันในเสี้ยววินาที

เมื่อเริ่มรู้สึกว่าอารมณ์พุ่งพล่าน ให้ลองใช้เทคนิคการหยุดหายใจเข้าลึกๆ 5 วินาที เพื่อดึงสติให้สมองส่วนหน้ากลับมาทำงาน การนับเลขหรือเปลี่ยนสถานที่ที่อยู่ชั่วคราวจะช่วยตัดวงจรของอารมณ์ที่กำลังพุ่งสูงได้ดี

ปรับสิ่งแวดล้อมเพื่อลดแรงกระตุ้น

หากรู้ตัวว่ามักจะควบคุมตัวเองไม่ได้เมื่อเจอสิ่งกระตุ้นบางอย่าง การลดการเข้าถึงสิ่งนั้นลงจะช่วยได้มาก เช่น การไม่เก็บของที่อยากได้ไว้ใกล้ตัว หรือการเลือกที่จะเลี่ยงการสนทนาในขณะที่กำลังอยู่ในภาวะอารมณ์ไม่นิ่ง

เมื่อไหร่ที่ความบกพร่องในการควบคุมอารมณ์และแรงกระตุ้น ต้องพึ่งพาคุณหมอ

หากลองปรับตัวแล้วแต่พฤติกรรมยังคงรุนแรงขึ้น ส่งผลต่อการงาน ครอบครัว หรือความปลอดภัยของตัวเราและผู้อื่น การหาคำปรึกษาจากจิตแพทย์หรือนักจิตวิทยาเป็นทางออกที่ถูกต้อง เพราะบางครั้งความบกพร่องนี้อาจเป็นผลมาจากภาวะสุขภาพจิตอื่นซ่อนอยู่ เช่น โรคสมาธิสั้นในผู้ใหญ่ โรคอารมณ์สองขั้ว หรือความผิดปกติทางบุคลิกภาพ การรักษาด้วยการปรับพฤติกรรม (CBT) หรือการใช้ยาเพื่อปรับสารเคมีในสมองจะช่วยให้คุณภาพชีวิตดีขึ้นได้อย่างชัดเจน