อาการไข้สูงและชักในเด็ก เรื่องใหญ่ที่พ่อแม่ต้องรู้ และวิธีรับมืออย่างถูกต้อง

ภาพของลูกน้อยที่ตัวร้อนจัด อยู่ๆ ก็เกิดอาการตัวเกร็ง ตาค้าง และหมดสติไปชั่วขณะ นับเป็นหนึ่งในเหตุการณ์ที่สร้างความตกใจและหวาดผวาให้คนเป็นพ่อแม่ได้มากที่สุด หลายครอบครัวทำอะไรไม่ถูกเมื่อต้องเผชิญกับ อาการไข้สูงและชักในเด็ก ในวินาทีนั้น ทั้งที่จริงแล้ว ภาวะชักจากไข้สูงเป็นเรื่องที่พบได้บ่อยในเด็กเล็ก และถ้าพ่อแม่เข้าใจกลไก รวมถึงรู้วิธีปฐมพยาบาลอย่างถูกวิธี ก็จะช่วยลดความเสี่ยงและพาลูกผ่านพ้นช่วงเวลานี้ไปได้อย่างปลอดภัย

ทำไมเด็กไข้สูงถึงเกิดอาการชัก? ชวนเข้าใจกลไกในร่างกายของลูกน้อย

ภาวะชักจากไข้สูง (Febrile Seizure) มักพบได้บ่อยในเด็กอายุตั้งแต่ 6 เดือน ถึง 5 ปี โดยเฉพาะช่วงอายุ 1-2 ปี ซึ่งเป็นวัยที่สมองและระบบประสาทกำลังพัฒนาอย่างรวดเร็ว แต่ยังเติบโตไม่เต็มที่สมบูรณ์

เมื่อร่างกายของเด็กได้รับเชื้อโรค ไม่ว่าจะเป็นไวรัสหรือแบคทีเรีย ระบบภูมิคุ้มกันจะตอบสนองด้วยการสร้างอุณหภูมิร่างกายให้สูงขึ้นอย่างรวดเร็ว การเพิ่มขึ้นของอุณหภูมิอย่างฉับพลันนี้เอง ที่ไปกระตุ้นเซลล์สมองของเด็กเล็ก ซึ่งยังมีเกณฑ์การทนต่อกระแสไฟฟ้าในสมองต่ำกว่าผู้ใหญ่ ส่งผลให้เกิดการปลดปล่อยกระแสไฟฟ้าที่ผิดปกติออกมาพร้อมกัน ทำให้เกิดอาการเกร็ง กระตุก หรือชักตามมา นอกจากนี้ ปัจจัยทางพันธุกรรมก็มีส่วนสำคัญ หากพ่อแม่หรือพี่น้องเคยมีประวัติชักจากไข้สูง เด็กก็จะมีโอกาสเกิดภาวะนี้ได้มากกว่าเด็กทั่วไป

เช็กลิสต์อาการไข้สูงและชักในเด็ก แบบไหนเรียกว่าชักจากไข้ธรรมดา แบบไหนอันตราย?

เมื่อเกิดอาการชัก หมออยากให้พ่อแม่พยายามตั้งสติและสังเกตลักษณะการชักของลูก เพราะทางการแพทย์เราแบ่งอาการชักจากไข้ออกเป็น 2 ประเภทหลัก ซึ่งมีระดับความรุนแรงและการดูแลที่ต่างกัน

1. ชักจากไข้สูงชนิดเรียบง่าย (Simple Febrile Seizure)

เป็นประเภทที่พบได้บ่อยที่สุดประมาณ 80-85% ของเคสทั้งหมด โดยมักมีลักษณะดังนี้

• อาการชักเกิดขึ้นทั่วทั้งตัว เช่น แขนขาเกร็งกระตุกทั้งสองข้าง ตาค้าง หรือตาดำเลื่อนขึ้นบน
• ระยะเวลาที่ชักมักจะสั้น โดยส่วนใหญ่ชักไม่เกิน 5 นาที และไม่เกิน 15 นาที
• เกิดอาการชักเพียง 1 ครั้งภายใน 24 ชั่วโมง หรือภายในระยะเวลาที่มีไข้ในรอบนั้น
• หลังหยุดชัก เด็กจะค่อยๆ รู้สึกตัวและกลับมาเป็นปกติได้เอง

2. ชักจากไข้สูงชนิดซับซ้อน (Complex Febrile Seizure)

เป็นประเภทที่ต้องได้รับการดูแลอย่างใกล้ชิดและตรวจหาสาเหตุเพิ่มเติม โดยมีลักษณะดังนี้

• อาการชักเกิดขึ้นเฉพาะที่ เช่น เกร็งกระตุกแค่แขนข้างเดียว หรือใบหน้าข้างใดข้างหนึ่ง
• ระยะเวลาการชักยาวนานเกิน 15 นาที
• มีอาการชักซ้ำมากกว่า 1 ครั้งภายใน 24 ชั่วโมง หรือชักซ้ำในช่วงที่มีไข้รอบเดียวกัน
• หลังหยุดชัก เด็กอาจมีอาการซึมลงอย่างเห็นได้ชัด หรือมีอาการอ่อนแรงของแขนขา

วินาทีลูกตัวเกร็ง ตาค้าง: 5 ขั้นตอนปฐมพยาบาลที่คุณพ่อคุณแม่ต้องทำทันที

เมื่อเกิดเหตุการณ์ตรงหน้า สิ่งสำคัญที่สุดคือ สติ ของผู้ปกครอง ขอให้ทำตามขั้นตอนการช่วยเหลือพื้นฐานดังต่อไปนี้อย่างเคร่งครัด

1. จับลูกนอนตะแคงข้างทันที: ป้องกันไม่ให้ทางเดินหายใจอุดกั้น จัดให้นอนบนพื้นที่ราบและนุ่ม เช่น เตียงนอน หรือพื้นที่มีเบาะรอง เพื่อป้องกันการอุบัติเหตุจากการกระตุก

2. คลายเสื้อผ้าให้หลวม:ปลดกระดุมเสื้อผ้า ถอดผ้าห่ม หรือชุดที่หนาแน่นออก เพื่อช่วยระบายความร้อนและทำให้เด็กหายใจได้สะดวกขึ้น

3. ดูแลทางเดินหายใจให้เปิดกว้าง: ตะแคงหน้าลูกไปด้านใดด้านหนึ่ง เพื่อให้อย่างน้ำลาย เคลื่อน หรืออ้วก ไหลออกจากปากได้ง่าย ลดเสี่ยงการสำลักลงปอด

4. สังเกตและจับเวลา: ควรกดจับเวลาตั้งแต่นาทีแรกที่ลูกเริ่มชัก ดูลักษณะการชักว่าเกร็งทั้งตัวหรือเฉพาะที่ เพื่อนำข้อมูลนี้ไปแจ้งแพทย์

5. เช็ดตัวลดไข้เมื่อหยุดชัก: เมื่ออาการชักสงบลงแล้ว ให้ใช้ผ้าชุบน้ำอุ่นหรือน้ำธรรมดา (ห้ามใช้น้ำเย็นจัด) เช็ดตัวย้อนรูขุมขนเพื่อเร่งการระบายความร้อน

เรื่องที่ห้ามทำเด็ดขาด! เมื่อลูกมีอาการไข้สูงและชัก

มีความเข้าใจผิดหลายอย่างในการปฐมพยาบาลที่สืบทอดกันมา ซึ่งอาจก่อให้เกิดอันตรายร้ายแรงต่อเด็กได้ หมอขอเน้นย้ำสิ่งที่ไม่ควรทำอย่างเด็ดขาดดังนี้

• ห้ามเอานิ้ว ช้อน หรือสิ่งของใดๆ งัดหรือใส่เข้าไปในปากของเด็ก: นี่คือข้อผิดพลาดที่เจอบ่อยที่สุด พ่อแม่มักกลัวลูกลิ้นจุกปาก แต่ในความเป็นจริง โอกาสที่ลิ้นจะจุกปากจนขาดอากาศหายใจนั้นน้อยมาก การใส่วัตถุเข้าไปอาจทำให้ฟันหัก ฟันหลุดลงไปอุดทางเดินหายใจ หรือทำให้นิ้วของผู้ช่วยเหลือบาดเจ็บได้
• ห้ามตรึงหรือจับรั้งตัวเด็กไว้แน่นๆ: การพยายามกดแขนขาที่กำลังกระตุกอย่างรุนแรง อาจทำให้กล้ามเนื้ออักเสบ หรือกระดูกหักได้ ควรปล่อยให้กระตุกบนพื้นที่ปลอดภัย
• ห้ามป้อนยาหรือน้ำขณะที่เด็กกำลังชักหรือยังไม่รู้สึกตัวเต็มที่: เพราะจะทำให้เกิดการสำลักเข้าสู่ระบบทางเดินหายใจ ซึ่งอันตรายถึงชีวิต
• ห้ามนำเด็กไปอาบน้ำ หรือใช้น้ำเย็นจัด/น้ำใส่น้ำแข็งเช็ดตัว: เนื่องจากความเย็นจัดจะทำให้หลอดเลือดหดตัว และกระตุ้นให้เกิดอาการชักซ้ำได้

สัญญาณเตือนอันตราย อาการแบบไหนที่ต้องรีบพาพบน้องส่งโรงพยาบาลด่วน?

แม้ว่าอาการชักจากไข้ส่วนใหญ่จะหยุดได้เองและไม่อันตรายถึงชีวิต แต่หากพบสัญญาณเตือนดังต่อไปนี้ ต้องรีบนำตัวส่งโรงพยาบาลหรือเรียกรถพยาบาลทันที

• อาการชักต่อนานเกิน 5 นาที
• เด็กมีอาการริมฝีปากเขียวคล้ำ หน้าเขียว หรือหายใจลำบาก ติดขัด
• มีอาการชักซ้ำสองภายในช่วงเวลาสั้นๆ
• หลังชักสงบแล้ว เด็กรู้สึกตัวช้า ซึมมาก ไม่ตอบสนอง หรือแขนขาอ่อนแรง
• มีอาการคอแข็ง ร้องงอแงผิดปกติ กระหม่อมบุ๋มหรือนูนผิดปกติ (ในเด็กทารก) ซึ่งอาจเป็นสัญญาณของการติดเชื้อในระบบประสาทส่วนกลาง เช่น เยื่อหุ้มสมองอักเสบ
• เด็กมีอายุน้อยกว่า 6 เดือน หรือมากกว่า 5 ปี แล้วเกิดอาการชักขณะมีไข้

วิธีป้องกันและดูแลลูกน้อยเมื่อมีไข้ เพื่อลดโอกาสการเกิดภาวะชักซ้ำ

สำหรับเด็กที่เคยมีประวัติ อาการไข้สูงและชักในเด็ก มาก่อน มีโอกาสเกิดอาการซ้ำได้ประมาณ 30-40% ตลอดช่วงวัยเด็กเล็ก ดังนั้น หัวใจสำคัญของการป้องกันคือ การควบคุมอุณหภูมิร่างกายไม่ให้สูงเกินไปเมื่อลูกเริ่มมีไข้

เมื่อสังเกตเห็นว่าลูกเริ่มตัวร้อน ควรวัดไข้ด้วยปรอทวัดไข้ทันที หากอุณหภูมิสูงเกิน 37.5 องศาเซลเซียส ให้เริ่มทำการเช็ดตัวลดไข้อย่างถูกวิธี โดยใช้ผ้าชุบน้ำอุ่นบิดหมาด เช็ดเน้นบริเวณซอกคอ รักแร้ และข้อพับต่างๆ ร่วมกับการให้ยาลดไข้กลุ่มพาราเซตามอลตามขนาดน้ำหนักตัวของเด็กอย่างเหมาะสม (หลีกเลี่ยงการใช้ยาแอสไพรินในเด็กเด็ดขาด)

นอกจากนี้ ควรให้ลูกดื่มน้ำมากๆ แต่งกายด้วยเสื้อผ้าที่ระบายอากาศได้ดี อยู่ในห้องที่ถ่ายเทสะดวก และคอยวัดไข้ซ้ำทุกๆ 3-4 ชั่วโมงจนกว่าไข้จะลดลงอย่างเป็นปกติ หากคุณพ่อคุณแม่เตรียมพร้อมและเข้าใจขั้นตอนทั้งหมดนี้ ก็จะสามารถดูแลลูกน้อยให้ปลอดภัยจากภาวะแทรกซ้อนของไข้สูงได้อย่างมั่นใจ