พันธุกรรมกับความเสี่ยงโรควิตกกังวล: เราส่งต่อความกังวลให้ลูกหลานได้จริงหรือ

หลายคนมักถามหมอว่า ทำไมเราถึงเป็นคนขี้กังวล ทั้งที่ชีวิตก็ไม่ได้มีปัญหาอะไรมากมาย

หลายครั้งที่คนไข้มาปรึกษาหมอด้วยอาการวิตกกังวลเรื้อรัง พวกเขามักเล่าว่ารู้สึกแบบนี้มาตั้งแต่จำความได้ หรือสังเกตว่าคนในครอบครัวเองก็มีลักษณะนิสัยที่คล้ายกัน ไม่ว่าจะเป็นคุณพ่อคุณแม่หรือพี่น้อง คำถามที่พบบ่อยที่สุดคือความรู้สึกเหล่านี้มันส่งต่อกันทางสายเลือดได้จริงหรือไม่ หรือเราแค่ซึมซับนิสัยมาจากการเลี้ยงดูเท่านั้น

พันธุกรรมกับความเสี่ยงโรควิตกกังวล: รหัสลับในดีเอ็นเอที่เราหลีกเลี่ยงไม่ได้

คำตอบสั้นๆ คือ พันธุกรรมมีส่วนจริงครับ ทางการแพทย์เราพบว่าโรควิตกกังวลไม่ใช่โรคที่เกิดจากเหตุการณ์ภายนอกเพียงอย่างเดียว แต่มีรากฐานมาจากโครงสร้างทางชีวภาพด้วย งานวิจัยพบว่าหากเรามีคนในครอบครัวสายตรงเป็นโรควิตกกังวล ความเสี่ยงที่เราจะเป็นตามไปด้วยนั้นสูงกว่าคนทั่วไปอย่างมีนัยสำคัญ ไม่ใช่ว่าเราได้รับยีนตัวใดตัวหนึ่งที่กำหนดให้ต้องเป็นโรคโดยเฉพาะ แต่เราได้รับชุดรหัสพันธุกรรมที่ส่งผลต่อการทำงานของสารสื่อประสาทในสมองที่ตอบสนองต่อความเครียดได้ไวเกินไป

เมื่อระบบเตือนภัยในสมองทำงานไวเกินเหตุ

ลองจินตนาการว่าสมองของเรามีเครื่องตรวจจับอันตราย เหมือนระบบสัญญาณกันขโมยที่บ้าน ในคนที่มียีนเสี่ยงต่อโรควิตกกังวล ระบบสัญญาณกันขโมยนี้จะมีความไวสูงมาก (Hypersensitivity) บางครั้งแค่เสียงลมพัดใบไม้ไหว สมองส่วนที่ทำหน้าที่ประมวลผลความกลัวอย่าง อะมิกดาลา (Amygdala) ก็อาจจะสั่งการให้ร่างกายหลั่งฮอร์โมนความเครียดออกมาทันที ทั้งที่ความจริงแล้วไม่มีอันตรายใดๆ เกิดขึ้นเลย ซึ่งกลไกการทำงานที่ละเอียดอ่อนและรวดเร็วเกินไปแบบนี้มักถ่ายทอดผ่านพันธุกรรมได้

ปัจจัยแวดล้อม: ตัวจุดชนวนที่พันธุกรรมสร้างไว้

ถึงแม้พันธุกรรมจะวางโครงสร้างความเสี่ยงไว้ แต่ไม่ได้หมายความว่าทุกคนที่มีรหัสพันธุกรรมนี้จะต้องป่วยเสมอไป เรามักเปรียบเทียบว่าพันธุกรรมคือปืนที่บรรจุกระสุนไว้ แต่สิ่งแวดล้อมคือสิ่งที่เหนี่ยวไก

• ประสบการณ์วัยเด็ก: การเติบโตในครอบครัวที่กดดันหรือมีการเปลี่ยนแปลงรุนแรงอาจไปกระตุ้นยีนที่เกี่ยวข้องกับความกังวลให้แสดงออกมากขึ้น
• ความเครียดสะสมในชีวิตประจำวัน: เมื่อสมองที่มีพื้นฐานความเปราะบางทางพันธุกรรมต้องเผชิญกับแรงกดดันระยะยาว จึงส่งผลให้กลไกการปรับตัวล้มเหลวและเกิดเป็นอาการของโรควิตกกังวล

เราจะรับมืออย่างไรเมื่อรู้ว่ามีความเสี่ยงทางพันธุกรรม

การรู้ว่าตัวเองมีความเสี่ยงทางพันธุกรรมไม่ใช่เรื่องน่ากลัว แต่เป็นข้อได้เปรียบที่ทำให้เราเข้าใจตัวเองมากขึ้น แทนที่จะโทษตัวเองว่าเป็นคนอ่อนแอ เราจะได้เปลี่ยนมาโฟกัสที่การดูแลระบบประสาทของตัวเอง

หมอมักแนะนำให้คนไข้กลุ่มนี้ฝึกทักษะการปรับจูนสมอง เช่น การทำสมาธิแบบกำหนดลมหายใจ หรือการออกกำลังกายที่สม่ำเสมอ เพราะกิจกรรมเหล่านี้ช่วยปรับสมดุลของสารสื่อประสาทในสมองให้ทำงานนิ่งขึ้น รวมถึงการทำจิตบำบัดเพื่อเรียนรู้ที่จะรู้ทันความคิดตัวเองก่อนที่มันจะเตลิดไปไกล หากดูแลตัวเองดีพอ แม้จะมีรหัสพันธุกรรมที่ไวต่อความเครียด เราก็สามารถใช้ชีวิตได้อย่างมีความสุขและจัดการกับความกังวลนั้นได้เป็นอย่างดี