รู้จักและรับมือกับภาวะแพ้รุนแรงเฉียบพลัน ภัยเงียบที่ต้องรู้ทัน

หลายคนอาจเคยได้ยินเรื่องราวเกี่ยวกับอาการแพ้อาหารหรือแพ้ยา แต่จะมีสักกี่คนที่รู้ว่า อาการแพ้ธรรมดาบางครั้งอาจลุกลามกลายเป็นเรื่องคอขาดบาดตายได้ในเวลาเพียงไม่กี่นาที ในฐานะแพทย์ที่เคยเจอเคสวิกฤตแบบนี้ที่ห้องฉุกเฉินมาหลายครั้ง บอกได้เลยว่าความรู้เรื่องนี้ไม่ใช่เรื่องไกลตัวเลยครับ

ภาวะแพ้รุนแรงเฉียบพลันคืออะไร และเกิดขึ้นได้อย่างไร?

พูดให้เข้าใจง่ายที่สุด ภาวะแพ้รุนแรงเฉียบพลัน หรือที่ทางการแพทย์เรียกว่า Anaphylaxis คือปฏิกิริยาภูมิแพ้ที่เกิดขึ้นอย่างรวดเร็วและรุนแรงมาก โดยไม่ได้จำกัดอยู่แค่จุดใดจุดหนึ่ง แต่กระทบกับระบบอวัยวะพร้อมๆ กันหลายระบบ เช่น ระบบทางเดินหายใจ ระบบไหลเวียนโลหิต และผิวหนัง

กลไกของมันเกิดจากภูมิคุ้มกันในร่างกายเข้าใจผิดว่าสารบางอย่าง ซึ่งจริงๆ แล้วไม่เป็นอันตราย เช่น อาหาร ยา หรือแมลงสัตว์กัดต่อย เป็นผู้ร้ายตัวฉกาจ ร่างกายจึงปล่อยสารเคมีออกมาจำนวนมากในเวลาอันสั้น ส่งผลให้หลอดเลือดขยายตัว ความดันโลหิตตกฮวบ และหลอดลมตีบแคบจนหายใจไม่ออก

เช็กลิสต์อาการเตือนภัย แบบไหนที่เรียกว่าแพ้รุนแรง?

อาการแพ้ทั่วไปมักจะมีแค่ผื่นคันตามตัวหรือน้ำมูกไหล แต่ถ้าเป็นภาวะนี้ อาการจะมาเร็วและหนักหน่วงมาก สังเกตได้จากสัญญาณเหล่านี้

• ผิวหนังและเยื่อบุ: มีลมพิษกระจายทั่วตัว หน้าบวม ตาบวม ริมฝีปากหรือลิ้นบวมเป่ง
• ระบบทางเดินหายใจ: แน่นหน้าอก หายใจมีเสียงหวีด หายใจลำบาก หรือรู้สึกเหมือนมีก้อนจุกที่คอ
• ระบบไหลเวียนโลหิต: เวียนศีรษะ หน้ามืด คล้ายจะเป็นลม หรือความดันโลหิตลดต่ำลงอย่างรวดเร็ว
• ระบบทางเดินอาหาร: คลื่นไส้ อาเจียนอย่างรุนแรง หรือปวดท้องเกร็ง

สาเหตุรอบตัวที่มักเป็นตัวการกระตุ้นอาการ

สารก่อภูมิแพ้แต่ละคนไม่เหมือนกัน แต่ตัวการหลักๆ ที่พบได้บ่อยในชีวิตประจำวันมักจะหนีไม่พ้นกลุ่มเหล่านี้

• อาหาร: ถั่วลิสง ถั่วเปลือกแข็ง อาหารทะเล นมวัว และไข่
• ยา: ยาปฏิชีวนะบางกลุ่ม เช่น เพนนิซิลลิน และยาแก้ปวดกลุ่มเอ็นอาร์ด
• แมลงกัดต่อย: พิษจากผึ้ง ต่อ แตน หรือมดคันไฟ
• อื่นๆ: ยางลาเท็กซ์ที่ใช้ทำถุงมือแพทย์หรือลูกโป่ง

วิธีรับมือและปฐมพยาบาลเบื้องต้นเมื่อเจอเหตุการณ์จริง

เวลาที่เกิดภาวะนี้ ทุกวินาทีมีค่าเท่ากับชีวิต หากพบคนใกล้ตัวมีอาการเข้าข่าย ให้รีบดำเนินการตามขั้นตอนนี้ทันที

1. ตั้งสติและโทรขอความช่วยเหลือ: ติดต่อสายด่วนการแพทย์ฉุกเฉินทันที แจ้งอาการให้ชัดเจนว่าเป็นภาวะแพ้รุนแรง
2. หยุดรับสัมผัสสารก่อภูมิแพ้: หากรู้ว่าแพ้อะไร ให้เอาสิ่งนั้นออกห่างจากตัวผู้ป่วยทันที เช่น หยุดกินอาหารจานนั้น หรือเขี่ยเหล็กในของแมลงออก
3. จัดท่าทางให้เหมาะสม: หากผู้ป่วยหายใจลำบาก ให้ให้นั่งลงเพื่อช่วยให้ปอดขยายตัวได้ดีขึ้น แต่ถ้ามีอาการหน้ามืด ความดันต่ำ ให้ให้นอนราบและยกขาขึ้นสูงเพื่อให้เลือดไหลไปเลี้ยงสมอง
4. ใช้ยาฉีดประจำตัว: สำหรับคนที่มีประวัติแพ้รุนแรง แพทย์มักจะจ่ายปากกาฉีดยาอะดรีนาลีนพกพาไว้ให้ ให้รีบใช้ฉีดเข้าที่กล้ามเนื้อต้นขาด้านนอกทันทีตามคำแนะนำของแพทย์

วิธีป้องกันเพื่อความปลอดภัยในระยะยาว

เมื่อรอดพ้นจากวิกฤตมาได้ สิ่งสำคัญที่สุดคือการป้องกันไม่ให้เกิดซ้ำ คนที่มีประวัติควรไปพบแพทย์เพื่อตรวจหาสารก่อภูมิแพ้ที่แน่ชัด หลีกเลี่ยงสิ่งนั้นอย่างเคร่งครัด และควรพกบัตรประจำตัวระบุอาการแพ้หรือติดป้ายเตือนภัยติดตัวไว้เสมอ เพื่อความปลอดภัยหากเกิดเหตุฉุกเฉินขึ้นอีกในอนาคต