ภาวะแพ้รุนแรงเฉียบพลัน: รู้ทันสัญญาณอันตราย ก่อนสายเกินแก้

หลายคนอาจจะเคยมีอาการแพ้อากาศ คันยุบยิบ หรือผื่นขึ้นตามตัวหลังทานอาหารบางชนิด ซึ่งส่วนใหญ่กินยาแก้แพ้แล้วก็มักจะหายไปได้เอง แต่มีภาวะแพ้อยู่ประเภทหนึ่งที่น่ากลัวมาก เพราะมันเกิดขึ้นเร็ว รุนแรง และลุกลามไปหลายระบบในร่างกายพร้อมกัน จนอาจเป็นอันตรายถึงชีวิตได้หากช่วยเหลือไม่ทันการณ์ นั่นคือภาวะแพ้รุนแรงเฉียบพลันที่พวกเราหมอมักจะตื่นตัวกันอยู่เสมอเมื่อเจอคนไข้กลุ่มนี้เดินเข้ามาที่ห้องฉุกเฉิน

อาการแบบไหนที่เรียกว่าภาวะแพ้รุนแรงเฉียบพลัน?

เวลาที่เราเจอคนไข้ที่มีภาวะแพ้รุนแรงเฉียบพลัน อาการมักจะไม่ได้จำกัดอยู่แค่ที่ผิวหนังเหมือนเวลาแพ้อาหารทั่วไป แต่จะมาเป็นชุดและรวดเร็วมากภายในไม่กี่นาทีหลังจากได้รับสิ่งที่แพ้ โดยสังเกตได้จากสัญญาณเตือนเหล่านี้

• ผิวหนังและเยื่อบุ: มีลมพิษกระจายทั่วตัว หน้าบวม ตาบวม ริมฝีปากบวม หรือรู้สึกคันแน่นในลำคอ
• ระบบทางเดินหายใจ: หายใจมีเสียงหวีด แน่นหน้าอก หายใจไม่อิ่ม หรือไอถี่
• ระบบไหลเวียนโลหิต: เวียนหัว หน้ามืด ความดันโลหิตตกฮวบ จนอาจหมดสติ
• ระบบทางเดินอาหาร: คลื่นไส้ อาเจียนอย่างรุนแรง หรือปวดท้องเกร็ง

ถ้าร่างกายเริ่มแสดงอาการจากสองระบบขึ้นไปพร้อมกัน เช่น มีผื่นขึ้นร่วมกับหายใจไม่ออก หรือหน้ามืดร่วมกับอาเจียน ให้ตั้งข้อสันนิษฐานไว้ก่อนเลยว่านี่คือภาวะวิกฤตที่ต้องได้รับการดูแลจากแพทย์ทันที

สารพัดสิ่งรอบตัวที่อาจกระตุ้นให้เกิดอาการแพ้เฉียบพลัน

ตัวการที่ทำให้เกิดภาวะแพ้รุนแรงเฉียบพลันนั้นมีอยู่รอบตัวเรา โดยส่วนใหญ่แบ่งออกเป็นกลุ่มใหญ่ๆ ดังนี้

• อาหาร: ตัวร้ายยอดฮิตได้แก่ ถั่วลิสง ถั่วเปลือกแข็ง อาหารทะเล นมวัว ไข่ และแป้งสาลี
• แมลงสัตว์กัดต่อย: พิษจากผึ้ง ต่อ แตน หรือมดคันไฟ
• ยา: ยาปฏิชีวนะกลุ่มเพนิซิลลิน ยาแก้ปวดกลุ่มเอ็นเสด (NSAIDs) หรือแม้แต่สารทึบรังสีที่ใช้ในการฉีดเอกซเรย์
• อื่นๆ: ยางลาเท็กซ์ที่ใช้ทำถุงมือแพทย์หรือลูกโป่ง

วิธีรับมือและทางรอดเมื่อเจอภาวะแพ้รุนแรงเฉียบพลัน

เนื่องจากภาวะนี้ลุกลามเร็วมาก การปฐมพยาบาลเบื้องต้นจึงสำคัญที่สุด หากตัวเราเองหรือคนใกล้ตัวมีประวัติการแพ้รุนแรง แพทย์มักจะจ่ายยาฉีด adrenaline พกติดตัวไว้เสมอ ซึ่งยานี้คือยาวิเศษที่จะช่วยขยายหลอดลมและยกความดันโลหิตขึ้นมาทันทีในยามฉุกเฉิน

สิ่งที่ต้องทำทันทีเมื่อเกิดเหตุการณ์ไม่คาดฝัน

เมื่อมั่นใจว่าเกิดภาวะแพ้รุนแรงเฉียบพลัน สิ่งที่ต้องทำมีขั้นตอนชัดเจนดังนี้

• หากมีปากกาฉีดฮอร์โมนอะดรีนาลีนติดตัว ให้รีบฉีดที่บริเวณต้นขาด้านนอกทันที
• โทรแจ้งสายด่วนเรียกรถพยาบาลทันที โดยไม่ต้องรอให้อาการทุเลาลงเอง
• จัดให้ผู้ป่วยนอนราบและยกขาขึ้นสูง เพื่อช่วยให้เลือดไหลเวียนไปเลี้ยงสมองและหัวใจได้ดีขึ้น ยกเว้นกรณีที่หายใจลำบากมากให้นั่งพิงเบาะ
• หากผู้ป่วยหมดสติและหยุดหายใจ ให้ทำการปั๊มหัวใจ (CPR) รอจนกว่าทีมแพทย์จะมาถึง

วิธีป้องกันเพื่อไม่ให้ประวัติซ้ำรอย

สำหรับคนที่เคยผ่านประสบการณ์เฉียดตายจากภาวะแพ้รุนแรงเฉียบพลันมาแล้ว กฎเหล็กคือการหลีกเลี่ยงสิ่งที่แพ้อย่างเคร่งครัด อ่านฉลากอาหารทุกครั้งก่อนซื้อ พกบัตรประจำตัวระบุประวัติการแพ้ยาติดตัวไว้เสมอ และที่สำคัญที่สุดคือควรไปพบแพทย์เพื่อตรวจหาสาเหตุที่แน่ชัด รวมถึงเรียนรู้วิธีการใช้ยาฉุกเฉินให้ถูกต้อง เพื่อความปลอดภัยในชีวิตประจำวันของเราเอง