เมื่อลมหายใจแรกของลูกไม่ง่ายอย่างที่คิด: ทำความเข้าใจ กลุ่มอาการหายใจลำบากในทารกแรกเกิด และวิธีรับมือ

สำหรับคนเป็นพ่อเป็นแม่แล้ว ไม่มีเสียงไหนที่จะไพเราะและทำให้รู้สึกโล่งใจได้เท่ากับเสียงร้องแรกคลอดของลูกน้อยในห้องคลอด แต่ในบางครั้ง ทารกบางคนอาจต้องเผชิญกับอุปสรรคตั้งแต่ชั่วโมงแรกของชีวิต เมื่อปอดดวงน้อยๆ ยังทำงานได้ไม่เต็มที่ จนเกิดภาวะที่เรียกว่า กลุ่มอาการหายใจลำบากในทารกแรกเกิด (Respiratory Distress Syndrome หรือ RDS) ซึ่งมักพบได้บ่อยในกลุ่มทารกที่คลอดก่อนกำหนด และสร้างความกังวลใจให้คุณพ่อคุณแม่ไม่น้อยเมื่อต้องเห็นลูกรักอยู่ในตู้อบพร้อมสายระโยงระยาง

เพื่อช่วยให้เข้าใจสถานการณ์ที่เกิดขึ้นและคลายความวิตกกังวล หมออยากจะชวนทุกท่านมาเจาะลึกถึงสาเหตุ สัญญาณเตือน และแนวทางการรักษาทางการแพทย์ เพื่อให้เราพร้อมรับมือและเข้าใจการดูแลรักษาลูกน้อยอย่างถูกวิธี

ปอดจิ๋วที่ยังไม่พร้อมทำงาน: เกิดอะไรขึ้นในร่างกายของลูกรัก?

กลไกการหายใจของมนุษย์เราอาศัยถุงลมเล็กๆ ในปอดจำนวนนับล้านถุงในการแลกเปลี่ยนออกซิเจน สำหรับทารกที่คลอดตามกำหนด ปอดจะสร้างสารชนิดหนึ่งที่เรียกว่า "สารลดแรงตึงผิว" (Surfactant) เคลือบอยู่ภายในถุงลม สารนี้ทำหน้าที่เหมือนน้ำมันหล่อลื่นที่คอยช่วยพยุงให้ถุงลมคงรูปและขยายตัวได้ง่ายในทุกครั้งที่สูดลมหายใจเข้า และไม่ยุบตัวลงไปกองติดกันเวลาที่ผ่อนลมหายใจออก

ทว่าในทารกที่คลอดก่อนกำหนด ปอดของพวกเขายังพัฒนาได้ไม่เต็มที่ ทำให้สร้างสารลดแรงตึงผิวนี้ได้ไม่เพียงพอ เมื่อไม่มีสารเคลือบนี้ ทุกครั้งที่ทารกหายใจออก ถุงลมจะแฟบและยุบตัวลงติดกัน การจะหายใจเข้าอีกครั้งจึงต้องใช้แรงมหาศาลเพื่อเบ่งให้ถุงลมขยายออก ส่งผลให้ร่างกายขาดออกซิเจน และเกิดเป็น กลุ่มอาการหายใจลำบากในทารกแรกเกิด ที่ทำให้เด็กเหนื่อยหอบอย่างรวดเร็วหลังคลอด

สัญญาณเตือนแบบไหนที่บอกว่าลูกกำลังเหนื่อยและหายใจลำบาก?

อาการมักจะแสดงออกมาทันทีหลังคลอด หรือภายในเวลาไม่กี่ชั่วโมงแรก โดยคุณพ่อคุณแม่หรือบุคลากรทางการแพทย์สามารถสังเกตสัญญาณเตือนเหล่านี้ได้อย่างชัดเจน

• หายใจเร็วผิดปกติ: ทารกจะหายใจถี่มากกว่า 60 ครั้งต่อนาที เพื่อพยายามนำออกซิเจนเข้าสู่ร่างกายให้ได้มากที่สุด
• อกบุ๋มและซี่โครงบาน: เมื่อต้องใช้แรงในการหายใจอย่างมาก ผนังอกของทารกจะยุบตัวลงไปลึกจนเห็นซี่โครงโผล่ชัดเจน รวมถึงบริเวณใต้ลิ้นปี่และซอกคอที่จะบุ๋มลงไปตามจังหวะการหายใจ
• ปีกจมูกบาน: รูจมูกของทารกจะขยายกว้างออกในทุกครั้งที่สูดลมหายใจเข้า
• มีเสียงครางในคอ: จะได้ยินเสียงครางเครือสั้นๆ ตอนที่ทารกหายใจออก ซึ่งเป็นกลไกที่ร่างกายพยายามกักลมไว้ในปอดเพื่อไม่ให้ถุงลมแฟบตัว
• ริมฝีปากและผิวหนังเริ่มเขียวคล้ำ: สัญญาณอันตรายที่บ่งบอกว่าระดับออกซิเจนในเลือดลดลงต่ำมาก โดยจะเริ่มเห็นสีเขียวคล้ำบริเวณรอบริมฝีปาก เล็บมือ และเล็บเท้า

เด็กกลุ่มไหนบ้างที่มีโอกาสเกิดภาวะนี้ได้มากกว่าปกติ?

แม้ว่าเด็กคลอดก่อนกำหนดจะเป็นกลุ่มเสี่ยงหลัก แต่ก็ยังมีปัจจัยอื่นๆ ที่เพิ่มโอกาสการเกิดกลุ่มอาการหายใจลำบากในทารกแรกเกิดได้เช่นกัน

• อายุครรภ์ที่น้อยกว่า 37 สัปดาห์: ยิ่งคลอดก่อนกำหนดมากเท่าไหร่ โอกาสที่ปอดจะขาดสารลดแรงตึงผิวก็ยิ่งสูงขึ้นเท่านั้น
• มารดาที่เป็นโรคเบาหวานขณะตั้งครรภ์: ระดับน้ำตาลและอินซูลินที่สูงในครรภ์อาจไปชะลอการสร้างสารลดแรงตึงผิวในปอดของทารก
• การคลอดโดยการผ่าตัดคลอดที่ไม่มีการเจ็บครรภ์: การเจ็บครรภ์คลอดตามธรรมชาติจะช่วยกระตุ้นให้ร่างกายของทารกหลั่งสารบางชนิดที่ช่วยให้ปอดทำงานได้ดีขึ้น การผ่าตัดคลอดก่อนกำหนดโดยไม่มีสัญญาณเตือนการคลอดจึงเพิ่มความเสี่ยงนี้
• ภาวะครรภ์แฝด: ทารกที่เกิดจากครรภ์แฝดมักมีแนวโน้มที่จะคลอดก่อนกำหนดและมีน้ำหนักตัวน้อยกว่าเกณฑ์

คุณหมอมีวิธีช่วยเหลือและรักษาปอดดวงน้อยๆ นี้อย่างไร?

การดูแลรักษาทารกที่มีอาการหายใจลำบากจะต้องทำในหอผู้ป่วยหนักทารกแรกเกิด (NICU) โดยมีกุมารแพทย์สาขาทารกแรกเกิดและปริกำเนิดคอยดูแลอย่างใกล้ชิด ซึ่งเป้าหมายหลักคือการประคับประคองการหายใจจนกว่าปอดของลูกจะพัฒนาจนสร้างสารลดแรงตึงผิวได้เอง

1. การให้สารลดแรงตึงผิวสังเคราะห์ (Surfactant Replacement Therapy)

หากทารกมีอาการรุนแรงและปอดขาดสารนี้ คุณหมอจะทำการหยอดยาซึ่งเป็นสารลดแรงตึงผิวสังเคราะห์เข้าไปในหลอดลมของทารกโดยตรงเพื่อช่วยเคลือบถุงลม ซึ่งวิธีนี้ช่วยลดความรุนแรงของโรคและลดระยะเวลาที่ต้องพึ่งพาเครื่องช่วยหายใจได้อย่างมาก

2. การช่วยเหลือการหายใจด้วยเครื่องมือแพทย์

ขึ้นอยู่กับความรุนแรงของอาการในทารกแต่ละคน

• เครื่องช่วยหายใจแรงดันบวกชนิดต่อเนื่อง (CPAP): เป็นการส่งลมและออกซิเจนผ่านท่อเล็กๆ ที่สอดเข้าจมูก เพื่อประคองให้ถุงลมเปิดออกตลอดเวลาโดยที่ทารกยังคงหายใจเอง
• เครื่องช่วยหายใจ (Mechanical Ventilator): ในกรณีที่ทารกเหนื่อยมากหรือหยุดหายใจ คุณหมอจำเป็นต้องใส่ท่อช่วยหายใจเพื่อควบคุมจังหวะการหายใจและปริมาณออกซิเจนให้คงที่

3. การดูแลประคับประคองรอบด้าน

นอกจากเรื่องการหายใจแล้ว ทารกในตู้อบต้องการการควบคุมอุณหภูมิร่างกายให้คงที่ การให้สารน้ำและสารอาหารทางเส้นเลือดดำอย่างเพียงพอ รวมถึงการเฝ้าระวังและป้องกันภาวะติดเชื้อแทรกซ้อนเนื่องจากระบบภูมิคุ้มกันที่ยังอ่อนแอ

หนทางป้องกันและการดูแลเพื่อเตรียมความพร้อมให้ปอดของลูกรัก

แม้ว่าอุบัติเหตุทางการแพทย์อย่างการคลอดก่อนกำหนดบางครั้งจะหลีกเลี่ยงไม่ได้ แต่เราสามารถลดความรุนแรงของภาวะนี้ได้ผ่านการดูแลครรภ์ที่ดี

หากคุณแม่มีสัญญาณเตือนว่าจะคลอดก่อนกำหนด หรือมีความจำเป็นทางการแพทย์ที่ต้องคลอดก่อนเวลา คุณหมอสูตินรีเวชจะพิจารณาฉีดยาสเตียรอยด์ (Antenatal Corticosteroids) ให้คุณแม่ก่อนการคลอด ยานี้จะช่วยเร่งการเจริญเติบโตของปอดทารกในครรภ์และกระตุ้นการสร้างสารลดแรงตึงผิวล่วงหน้า ซึ่งได้รับการพิสูจน์แล้วว่าสามารถลดอัตราการเกิดและลดความรุนแรงของกลุ่มอาการหายใจลำบากในทารกแรกเกิดได้อย่างมีนัยสำคัญ

สิ่งสำคัญที่สุดคือการฝากครรภ์อย่างสม่ำเสมอตามนัด เพื่อให้แพทย์ประเมินความเสี่ยงและเตรียมการป้องกันตั้งแต่เนิ่นๆ แม้ว่าการเห็นลูกรักต้องรับการรักษาในตึกอภิบาลทารกแรกเกิดจะเป็นเรื่องที่บีบหัวใจคนเป็นพ่อแม่ แต่ด้วยวิวัฒนาการทางการแพทย์ในปัจจุบัน ทีมแพทย์และพยาบาลเฉพาะทางสามารถช่วยดูแลและส่งพาลูกน้อยก้าวผ่านช่วงเวลาวิกฤตนี้ไปได้ เพื่อให้เขากลับมาสูดลมหายใจที่แข็งแรงได้ด้วยตัวเองในอ้อมกอดของคุณพ่อคุณแม่ในที่สุด