ภาวะตื่นตูมจากสิ่งเร้า: ทำไมสมองถึงเตลิดเมื่อเจอเรื่องมากระตุ้นแรงๆ?

ช่วงที่เสียงแจ้งเตือนมือถือดังรัวๆ แล้วใจเต้นแรงจนหายใจแทบไม่ทัน: มันคืออะไรกันแน่?

หลายคนอาจเคยเจอเหตุการณ์ที่อยู่ดีๆ ก็รู้สึกตื่นตระหนกตกใจกับเรื่องรอบตัว ไม่ว่าจะเป็นเสียงโทรศัพท์ที่ดังขึ้นกะทันหัน ข่าวสารที่ไหลทะลักเข้ามาในหน้าฟีด หรือแม้แต่สภาพแวดล้อมที่วุ่นวายในที่ทำงาน จนทำให้รู้สึกเหมือนหัวใจจะหลุดออกมานอกอก หายใจไม่อิ่ม และควบคุมอารมณ์ไม่ได้ อาการแบบนี้ไม่ใช่เรื่องแปลกประหลาดอะไร แต่มันคือสัญญาณที่ร่างกายกำลังบอกว่าระบบประสาทกำลังทำงานหนักเกินไป จนเกิดภาวะตื่นตูมจากสิ่งเร้าขึ้นมาแล้ว

กลไกในสมองเวลาที่เราเจอสิ่งเร้ากระชากอารมณ์

เวลาที่สมองส่วนอะมิกดาลา ซึ่งทำหน้าที่เหมือนสัญญาณเตือนภัยของร่างกาย จับCความผิดปกติหรือแรงกระตุ้นรอบตัวที่รวดเร็วเกินไป มันจะสั่งการให้ต่อมหมวกไตหลั่งฮอร์โมนความเครียดออกมาทันที ไม่ว่าจะเป็นอะดรีนาลีนหรือคอร์ติซอล เพื่อเตรียมพร้อมให้ร่างกายสู้หรือหนี ผลลัพธ์ก็คือชีพจรเต้นเร็วขึ้น ความดันโลหิตสูงขึ้น และกล้ามเนื้อเกร็งตัวโดยอัตโนมัติ ในยุคที่เราต้องรับข้อมูลข่าวสารตลอดเวลา สมองส่วนนี้จึงทำงานไม่หยุดพัก จนบางครั้งก็ส่งสัญญาณเตือนภัยผิดพลาดแม้ว่าสิ่งเร้านั้นจะไม่ได้อันตรายถึงชีวิตก็ตาม

สัญญาณเตือนภัย: เช็กกันหน่อยว่าเรากำลังตื่นตูมเกินไปหรือเปล่า?

อาการของภาวะนี้ไม่ได้มีแค่ความรู้สึกตกใจกลัวชั่วครู่เท่านั้น แต่ยังแสดงออกผ่านร่างกายและจิตใจในหลายรูปแบบ ซึ่งถ้าสังเกตตัวเองดีๆ จะพบอาการเหล่านี้ได้บ่อย:

• ใจสั่นและหายใจถี่: รู้สึกเหมือนหายใจเข้าไม่สุด แน่นหน้าอก คล้ายคนกำลังจะหมดสติ
• มือเท้าเย็นและมีเหงื่อซึม: เลือดถูกสูบฉีดไปที่กล้ามเนื้อส่วนใหญ่เพื่อเตรียมวิ่งหนี ทำให้ปลายมือปลายเท้าเย็นเฉียบ
• หงุดหงิดง่ายและไม่มีสมาธิ: สมองล้าจากการรับข้อมูลเยอะเกินไป ทำให้หงุดหงิดกับเสียงรอบข้างหรือเรื่องเล็กๆ น้อยๆ ได้ง่าย
• นอนไม่หลับหรือสะดุ้งตื่น: แม้จะเพลียแค่ไหน แต่สมองยังตื่นตัวตลอดเวลาทำให้หลับยาก หรือสะดุ้งตื่นกลางดึกเพราะฝันร้าย

วิธีดึงสติและพาตัวเองกลับมาสู่โหมดปกติเมื่อสมองเตลิด

เมื่อรู้ตัวว่ากำลังอยู่ในภาวะตื่นตูม สิ่งสำคัญที่สุดคือการหยุดวงจรความกลัวนั้นด้วยวิธีง่ายๆ ที่ทำได้ทันทีโดยไม่ต้องพึ่งยา

เทคนิคหายใจลึกๆ เพื่อส่งสัญญาณบอกสมองว่าปลอดภัย

ลองใช้การหายใจแบบเข้าลึกนับหนึ่งถึงสี่ กลั้นไว้สี่วินาที แล้วค่อยๆ ผ่อนลมหายใจออกยาวๆ อีกสี่วินาที ทำซ้ำแบบนี้ติดต่อกันสักห้าครั้ง การหายใจช้าๆ จะช่วยกระตุ้นระบบประสาทพาราซิมพาเทติก ซึ่งทำหน้าที่ตรงข้ามกับความตื่นกลัว ช่วยลดอัตราการเต้นของหัวใจและทำให้สมองผ่อนคลายลงอย่างเห็นได้ชัด

การตัดขาดจากหน้าจอและสิ่งเร้ารอบตัวชั่วคราว

ถ้าต้นเหตุมาจากข่าวสารในโซเชียลมีเดียหรือเสียงรอบตัวที่วุ่นวาย การปิดแจ้งเตือนทุกอย่างแล้วเดินออกไปมองต้นไม้สีเขียว หรือไปนั่งในมุมเงียบๆ คนเดียวสักสิบหนาที จะช่วยให้สมองได้พักฟื้นจากการถูกกระตุ้นอย่างต่อเนื่อง

อาการแบบไหนที่ควรปรึกษาแพทย์หรือผู้เชี่ยวชาญ?

หากอาการตื่นตูมจากสิ่งเร้านี้เกิดขึ้นบ่อยจนเริ่มรบกวนการใช้ชีวิตประจำวัน เช่น ไม่กล้าออกจากบ้าน กลัวเสียงดังจนเกินเหตุ หรือมีอาการแพนิคกำเริบอยู่บ่อยครั้ง การปล่อยไว้เรื้อรังอาจส่งผลเสียต่อสุขภาพจิตในระยะยาว การเข้ามาพูดคุยกับแพทย์หรือนักจิตวิทยาเพื่อหาแนวทางจัดการความเครียดที่ถูกต้องและตรงจุด จึงเป็นทางเลือกที่ดีที่สุดในการคืนความสมดุลให้กับชีวิต