ทำไมกินปลาดิบดิบๆ สุกๆ ถึงเสี่ยงมะเร็งท่อน้ำดี? รู้ทันการติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับก่อนสายเกินไป

แซ่บๆ นัวๆ คำนี้คงเป็นคำอธิบายเมนูปลาดิบพื้นบ้านอย่างก้อยปลา ลาบปลา หรือปลาส้มที่หลายคนชื่นชอบได้ดีที่สุด หลายคนเชื่อว่าการบีบมะนาวใส่พริก หรือการกินแกล้มกับเหล้าขาวสามารถฆ่าเชื้อโรคและตัวพยาธิได้ แต่ในความเป็นจริงทางการแพทย์ ความเชื่อเหล่านั้นไม่สามารถทำลายตัวอ่อนของพยาธิที่ซ่อนอยู่ในเนื้อปลาได้เลย และนี่คือจุดเริ่มต้นของ การติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับ ภัยเงียบที่ค่อยๆ กัดเซาะสุขภาพตับทีละน้อยโดยไม่รู้ตัว

พยาธิใบไม้ตับเข้าไปอยู่ในตัวเราได้อย่างไร?

ต้นตอของเรื่องนี้เริ่มจากสัตว์น้ำจืดมีเกล็ดขนาดเล็ก เช่น ปลาตะเพียนขาว ปลาแม่สะแด้ง ปลาสร้อย หรือปลาสาก เมนูปลาดิบ หรือปลาที่ปรุงสุกๆ ดิบๆ มักมีตัวอ่อนระยะติดต่อของพยาธิใบไม้ตับ (Metacercaria) แฝงตัวอยู่ในเนื้อปลาอย่างแนบเนียน

เมื่อเราทานอาหารเหล่านี้เข้าไป กรดในกระเพาะอาหารจะช่วยกัดถุงหุ้มตัวอ่อนออก จากนั้นตัวอ่อนพยาธิจะเดินทางต่อไปยังลำไส้เล็กส่วนต้น แล้วคืบคลานย้อนท่อน้ำดีขึ้นไปอาศัยอยู่ในท่อน้ำดีภายในตับ พยาธิจะเจริญเติบโตเป็นตัวเต็มวัย คอยดูดกินเมือกและสารอาหารในท่อน้ำดี พร้อมทั้งผสมพันธุ์และวางไข่ ซึ่งตัวเต็มวัยนี้สามารถมีชีวิตซ่อนอยู่ในร่างกายเราได้นานถึง 10 ถึง 30 ปีเลยทีเดียว

สังเกตสัญญาณเตือน: ร่างกายกำลังบอกอะไรเมื่อมีพยาธิใบไม้ตับ?

ความน่ากลัวของการติดเชื้อชนิดนี้คือ ในระยะแรกผู้ป่วยเกือบทั้งหมดจะไม่มีอาการใดๆ แสดงออกมาเลย ทำให้หลายคนคิดว่าตนเองแข็งแรงดีและยังคงรับประทานปลาดิบต่อไปเรื่อยๆ แต่เมื่อเวลาผ่านไป หรือมีปริมาณพยาธิสะสมในตับมากขึ้น ร่างกายจะเริ่มส่งสัญญาณเตือนดังนี้

• ระยะอาการเบา: รู้สึกอืดท้อง แน่นท้องบริเวณใต้ชายโครงขวา ท้องอืดง่ายหลังทานอาหาร ร้อนท้อง หรือมีอาการท้องเสียเรื้อรังเป็นๆ หายๆ
• ระยะอาการรุนแรง: ตับเริ่มโตจนคลำได้ ตับอักเสบ มีไข้ต่ำๆ หรือไข้สูงหนาวสั่น ตัวเหลือง ตาเหลือง (ตับเหลือง) คันตามผิวหนังเนื่องจากท่อน้ำดีอุดตัน

จากพยาธิใบไม้ตับ สู่มะเร็งท่อน้ำดี: ความน่ากลัวที่คุณอาจไม่เคยรู้

การปล่อยให้เกิด การติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับ ไว้เป็นเวลานานโดยไม่ได้รับการรักษา จะนำไปสู่ภาวะท่อน้ำดีอักเสบเรื้อรัง การเคลื่อนที่ของพยาธิและการปล่อยสารบางอย่างออกมาจะกระตุ้นให้เซลล์เยื่อบุท่อน้ำดีเกิดความเสียหายและซ่อมแซมตัวเองซ้ำๆ

กระบวนการอักเสบเรื้อรังนี้ ร่วมกับการได้รับสารไนโตรซามีน (Nitrosamines) จากอาหารหมักดอง หรือปลาร้า ปลาร้าบองที่ไม่ต้มสุก จะเร่งให้เซลล์ท่อน้ำดีเกิดการกลายพันธุ์ จนกลายเป็น มะเร็งท่อน้ำดี (Cholangiocarcinoma) ในที่สุด ซึ่งโรคนี้มักตรวจพบในระยะแพร่กระจายแล้ว ทำให้การรักษาเป็นไปได้ยากและมีอัตราการเสียชีวิตสูง

หมอตรวจหาและรักษาการติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับอย่างไร?

หากมีประวัติชอบทานปลาดิบน้ำจืด หรืออาศัยอยู่ในพื้นที่ที่มีการระบาด การเข้าพบแพทย์เพื่อตรวจคัดกรองถือเป็นทางออกที่ดีที่สุด

ขั้นตอนการตรวจวินิจฉัย

แพทย์จะทำการตรวจหาไข่พยาธิใบไม้ตับจากอุจจาระ (Stool Examination) ซึ่งเป็นวิธีที่แม่นยำและทำได้ง่าย ในกรณีที่สงสัยว่ามีภาวะแทรกซ้อนหรือมีการอุดตันของท่อน้ำดี แพทย์อาจส่งตรวจเพิ่มเติมด้วยการอัลตราซาวด์ (Ultrasound) บริเวณช่องท้องส่วนบน เพื่อดูสภาพของตับและขนาดของท่อน้ำดี

วิธีรักษา

การรักษาหลักคือการรับประทานยาถ่ายพยาธิเฉพาะทาง กลุ่มยาพราซิควอนเทล (Praziquantel) ซึ่งต้องทานตามน้ำหนักตัวและคำแนะนำของแพทย์อย่างเคร่งครัด

ข้อควรระวังสำคัญ: ไม่ควรซื้อยาถ่ายพยาธิมากินเองโดยไม่ปรึกษาแพทย์ และที่สำคัญคือ การกินยาถ่ายพยาธิแล้วกลับไปกินปลาดิบซ้ำอีก จะยิ่งเพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดการอักเสบและเป็นมะเร็งท่อน้ำดีสูงกว่าการไม่กินยาเลยเสียอีก

ปรับพฤติกรรมการกินอย่างไร ให้ไกลห่างพยาธิใบไม้ตับ

การป้องกันการติดเชื้อชนิดนี้ทำได้ง่ายมาก และเริ่มต้นได้ที่จานอาหารของคุณเอง

• ปรุงสุกด้วยความร้อนเสมอ: ความร้อนที่มากกว่า 70 องศาเซลเซียสขึ้นไป เป็นเวลาอย่างน้อย 5 นาที สามารถทำลายตัวอ่อนพยาธิได้อย่างสมบูรณ์ การปรุงสุกด้วยการต้ม นึ่ง ย่าง หรือทอด คือวิธีที่ปลอดภัยที่สุด
• เลิกเชื่อค่านิยมผิดๆ: น้ำมะนาว พริก เหล้าขาว น้ำส้มสายชู หรือการแช่เย็นธรรมดา ไม่สามารถฆ่าตัวอ่อนพยาธิในเนื้อปลาได้
• แยกอุปกรณ์ทำอาหาร: เขียงและมีดที่ใช้หั่นปลาดิบ ควรล้างทำความสะอาดให้สะอาดยามใช้งาน และแยกออกจากอุปกรณ์ที่ใช้กับอาหารพร้อมทาน เพื่อป้องกันการปนเปื้อนข้าม
• ตรวจสุขภาพประจำปี: หากย้ายมาจากพื้นที่เสี่ยง หรือมีประวัติทานปลาดิบมานาน ควรแจ้งแพทย์เพื่อขอตรวจอุจจาระหาไข่พยาธิปีละ 1 ครั้ง

การดูแลสุขภาพตับไม่ใช่เรื่องยาก เพียงแค่ปรับเปลี่ยนพฤติกรรม เลือกทานอาหารที่ปรุงสุกใหม่ สะอาด เท่านี้ก็สามารถปกป้องตัวคุณและคนที่คุณรักให้ปลอดภัยจากภาวะแทรกซ้อนร้ายแรงของการติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับได้แล้ว