ทำไมคนเป็นโรคตับถึงเสี่ยงเรื่องขาดสารอาหารมากกว่าคนอื่น?
เวลาตรวจเจอโรคตับ สิ่งแรกที่หลายคนกังวลมักจะเป็นเรื่องการงดของมัน การกินยา หรือการพักผ่อน แต่มีอีกเรื่องสำคัญที่หมอมักจะเจอในห้องตรวจอยู่บ่อยๆ และอยากชวนคุยในวันนี้ นั่นคือเรื่องของภาวะขาดสารอาหารบางชนิดที่สัมพันธ์กับโรคตับ ซึ่งเป็นไม้เบื่อไม้เมาที่มาคู่กันเสมอ
ตับของเราเปรียบเสมือนโรงงานใหญ่ของร่างกาย ทำหน้าที่ทั้งเก็บสะสมพลังงาน สร้างโปรตีน และจัดการสารอาหารต่างๆ พอตับเริ่มทำงานได้ไม่เต็มที่ โรงงานแห่งนี้ก็เริ่มเก็บสะสมหรือกระจายสารอาหารไปเลี้ยงร่างกายได้ไม่ดีเหมือนเก่า บวกกับคนที่ป่วยเป็นโรคตับมักจะเบื่ออาหาร ทานได้น้อยลง น้ำหนักลด และกล้ามเนื้อลีบลงเรื่อยๆ กลายเป็นวงจรอุบาทว์ที่ทำให้ร่างกายทรุดลงไปอีก
วิตามินละลายในไขมันตัวร้าย เมื่อตับเริ่มเก็บกักไว้ไม่ได้
ปกติแล้วตับทำหน้าที่เก็บวิตามินสำคัญหลายชนิด โดยเฉพาะกลุ่มที่ละลายในไขมัน ได้แก่ วิตามินเอ ดี อี และเค พอร์ตับเริ่มมีปัญหา เช่น ในภาวะตับแข็ง การผลิตและการหลั่งน้ำดีจะเปลี่ยนไป ทำให้ร่างกายดูดซึมวิตามินเหล่านี้ได้ยากขึ้นมาก
- วิตามินดี: ขาดไปกระดูกก็จะบางลงเรื่อยๆ เสี่ยงกระดูกหักง่าย ปวดเนื้อปวดตัว
- วิตามินเค: ตัวนี้สำคัญมากเพราะช่วยเรื่องการแข็งตัวของเลือด ขาดเมื่อไหร่เวลามีแผลเลือดจะหยุดยาก หรืออาจมีรอยช้ำตามตัวง่ายผิดปกติ
ซิงค์ (Zinc) และแร่ธาตุตัวจิ๋วที่ตับกำลังร้องขอ
หลายคนอาจไม่รู้ว่า ร่างกายคนเราโดยเฉพาะคนที่ป่วยเป็นโรคตับเรื้อรัง มักจะมีภาวะพร่องแร่ธาตุสังกะสีหรือซิงค์ร่วมด้วยค่อนข้างบ่อย การขาดซิงค์ไม่ได้ทำให้แค่ผมร่วงเล็บเปราะแบบที่สาวๆ กังวลกัน แต่ในมุมของคนเป็นโรคตับ มันส่งผลโดยตรงต่อสมอง
ตับที่มีปัญหาจะจัดการของเสียจำพวกแอมโมเนียได้ไม่ดี ยิ่งถ้าในร่างกายมีซิงค์ต่ำด้วยแล้ว จะยิ่งทำให้การกำจัดแอมโมเนียแย่ลงไปอีก ส่งผลให้สารพิษขึ้นสมอง เกิดอาการมึนงง สับสน หรือที่เรียกว่าโรคทางสมองจากตับวายได้ง่ายขึ้น ดังนั้น การเติมซิงค์จึงเป็นเรื่องที่มองข้ามไม่ได้เลย
โปรตีนและกรดอะมิโน ทำไมห้ามอดเด็ดขาดแม้จะเป็นโรคตับ
ความเข้าใจผิดที่พบบ่อยที่สุดคือ เป็นโรคตับแล้วห้ามกินเนื้อสัตว์หรือห้ามกินโปรตีนเด็ดขาด กลัวตับจะทำงานหนัก หมอต้องขอแก้ความเข้าใจตรงนี้ใหม่เลยครับ การที่เราไปงดโปรตีน ยิ่งทำให้กล้ามเนื้อในร่างกายสลายตัวเร็วขึ้น ตับยิ่งแย่ลงไปใหญ่
ร่างกายคนเราต้องการกรดอะมิโนไปซ่อมแซมส่วนที่สึกหรอ เพียงแต่สัดส่วนของกรดอะมิโนที่คนเป็นโรคตับต้องการจะต่างจากคนทั่วไป เราเน้นโปรตีนที่ย่อยง่าย เช่น ปลา หรือโปรตีนจากพืชบางชนิด เพื่อไม่ให้เกิดของเสียคั่งค้างในร่างกาย และช่วยป้องกันภาวะกล้ามเนื้อลีบที่มักเจอในผู้ป่วยโรคตับระยะยาว
เช็กตัวเองด่วน สัญญาณเตือนแบบนี้แปลว่าร่างกายกำลังขาดสารอาหาร
ลองสังเกตกระจกดูตัวเองหรือคนใกล้ตัวที่เป็นโรคตับอยู่สักนิด ถ้าเริ่มมีอาการเหล่านี้ แปลว่าภาวะโภชนาการอาจจะเริ่มมีปัญหาแล้ว
- น้ำหนักลดฮวบฮาบโดยที่ไม่ได้ตั้งใจควบคุมอาหาร
- แขนขาผอมลีบ แต่พุงกลับป่องโตขึ้น (อาจเกิดจากน้ำในช่องท้องร่วมด้วย)
- ผิวแห้งกร้าน แผลหายช้า หรือมีรอยฟกช้ำตามตัวง่าย
- รู้สึกอ่อนเพลีย ไม่มีแรงแม้แต่จะเดิน หรือตื่นมาแล้วสมองไม่ค่อยแจ่มใส
ปรับการกินอย่างไรให้อุ่นใจทั้งตับและร่างกาย
การดูแลเรื่องอาหารสำหรับคนเป็นโรคตับ ไม่ใช่การอดอาหารจนผอมโซ แต่เป็นการเลือกกินให้ถูกวิธี การแบ่งมื้ออาหารเป็นมื้อเล็กๆ 4-5 มื้อต่อวัน แทนที่จะกินมื้อใหญ่ 3 มื้อ จะช่วยให้ร่างกายดูดซึมสารอาหารได้ดีขึ้น และลดภาระการทำงานของตับ
ที่สำคัญที่สุดคือ ควรปรึกษาแพทย์หรือนักกำหนดอาหารร่วมด้วย เพื่อประเมินระดับวิตามินและแร่ธาตุในเลือดเป็นระยะ การได้รับวิตามินเสริมหรือปรับสารอาหารให้พอดี จะช่วยให้ตับทำงานได้ดีขึ้น และคุณภาพชีวิตดีขึ้นอย่างเห็นได้ชัดครับ
