ทำไมบางคนถึงสติหลุดเมื่อเจอเรื่องกะทันหัน? เปิดมุมมองสมองกับปัญหาความสามารถในการแก้ไขปัญหา

สมองรวนชั่วขณะเมื่อเจอเรื่องไม่คาดฝัน

เวลาที่คนไข้เดินเข้ามาปรึกษาที่ห้องตรวจแล้วเล่าให้ฟังว่า พอเจอเหตุการณ์กะทันหันในชีวิตหรือปัญหาหน้างานที่ไม่ได้ตั้งตัว จู่ๆ หัวสมองก็ตื้อคิดอะไรไม่ออก มือไม้สั่น ทำอะไรไม่ถูก อาการเหล่านี้ไม่ใช่เรื่องแปลกประหลาด และไม่ได้แปลว่าเราเป็นคนไม่เก่งเสมอไป

ในทางการแพทย์และจิตวิทยา เรื่องนี้อธิบายได้ด้วยระบบการทำงานของสมองส่วนอารมณ์และสมองส่วนคิดวิเคราะห์ ซึ่งเวลาที่เผชิญวิกฤต สมองจะตอบสนองด้วยกลไกเอาตัวรอด ทำให้ความสามารถในการแก้ไขปัญหาลดลงชั่วขณะ

เกิดอะไรขึ้นข้างในหัวเวลามีปัญหาด่วนเข้ามา?

ลองนึกภาพตามง่ายๆ ว่าสมองของเราแบ่งออกเป็นสองส่วนหลัก คือสมองส่วนสัญชาตญาณและการเอาตัวรอด กับสมองส่วนเหตุผลและการวางแผน เมื่อไหร่ก็ตามที่เราเจอเรื่องตกใจ สมองส่วนแรกจะทำงานทันทีโดยตัดการทำงานของสมองส่วนเหตุผลออกไปก่อน

• สมองตื่นตัวสูงสุด: ร่างกายจะหลั่งฮอร์โมนความเครียดออกมา ทำให้หัวใจเต้นเร็ว หายใจถี่
• กรอบความคิดแคบลง: เราจะมองเห็นทางออกแค่ไม่กี่ทาง หรือมองไม่เห็นเลยเพราะความเครียดบังตา
• พลังงานความคิดหมดเร็ว: การคิดหาทางออกภายใต้ความกดดันใช้พลังงานในสมองสูงมาก ทำให้ล้าอย่างรวดเร็ว

ฝึกสมองอย่างไรให้รับมือกับสถานการณ์เฉพาะหน้าได้ดีขึ้น

ข่าวดีคือความสามารถในการแก้ไขปัญหาเป็นทักษะที่ฝึกฝนและพัฒนาได้ เหมือนกับการออกกำลังกายกล้ามเนื้อ หากเราฝึกวิธีคิดเป็นระบบ สมองจะค่อยๆ ชินและตื่นตระหนกน้อยลงเมื่อเจอเรื่องด่วน

สูตรตั้งสติสั้นๆ ก่อนเริ่มแก้ปัญหา

เมื่อไหร่ก็ตามที่รู้สึกว่าปัญหาเริ่มล้นมือ ให้ใช้เทคนิคหยุด หายใจ และมองภาพรวม อย่าเพิ่งรีบพุ่งตัวไปแก้ที่ปลายเหตุโดยไม่ดูภาพกว้าง เพราะจะยิ่งทำให้แก้ปัญหาผิดจุดและเสียเวลา

• หยุดและสูดหายใจลึกๆ: ดึงออกซิเจนเข้าสมองเพื่อลดการทำงานของฮอร์โมนความเครียด
• แยกแยะปัญหาออกเป็นส่วนย่อย: อย่ามองว่าเรื่องทั้งหมดคือหายนะ ให้มองทีละเปลาะ
• ตั้งคำถามกับตัวเองว่าอะไรแย่ที่สุดที่อาจเกิดขึ้นได้: การเตรียมใจรับมือกับจุดที่แย่ที่สุดจะช่วยลดความกลัวลงไปได้มาก

เมื่อไหร่ความเครียดจากการแก้ปัญหาควรไปพบแพทย์

บางครั้งปัญหาความสามารถในการแก้ไขปัญหาที่ลดลง อาจไม่ใช่แค่เรื่องนิสัยหรือความคุ้นเคย แต่อาจเป็นสัญญาณเตือนจากภาวะวิตกกังวลเรื้อรัง โรคซึมเศร้า หรือภาวะหมดไฟจากการทำงาน หากรู้สึกว่าตัวเองสมองล้า นอนไม่หลับ หงุดหงิดง่ายตลอดเวลา และกระทบต่อการใช้ชีวิตประจำวัน การปรึกษาแพทย์หรือผู้เชี่ยวชาญด้านสุขภาพจิตถือเป็นทางเลือกที่ดีในการช่วยดูแลสมองและจิตใจให้กลับมาเข้มแข็งอีกครั้ง