เติมน้ำเกลือเข้าเส้นเลือด: เรื่องเล่าจากห้องฉุกเฉินว่าทำไมร่างกายถึงต้องการน้ำด่วน

เวลาไปโรงพยาบาลแล้วทำไมหมอถึงสั่งให้ การให้สารน้ำทดแทนทางหลอดเลือดดำ ทันที?

หลายคนคงเคยมีประสบการณ์นอนมองถุงน้ำใสๆ ที่ค่อยๆ ไหลผ่านสายยางเส้นเล็กเข้าสู่หลังมือ เวลาที่ร่างกายอ่อนเพลียมากๆ ท้องเสียรุนแรง หรือกินอะไรไม่ลง หลายคนอาจสงสัยว่าทำไมต้องเจาะเลือดและให้น้ำเกลือ ทำไมแค่ดื่มน้ำเกลือแร่หรือกินน้ำเยอะๆ ถึงไม่พอ วันนี้หมอจะมาเล่าให้ฟังแบบเข้าใจง่ายว่าเบื้องหลังถุงน้ำเกลือเหล่านั้นทำหน้าที่อะไรในร่างกายของเราบ้าง

สัญญาณเตือนแบบไหนที่บอกว่าร่างกายกำลังแห้งน้ำจนต้องพึ่งน้ำเกลือ

เวลาที่ร่างกายสูญเสียน้ำและเกลือแร่ในปริมาณมาก เช่น จากอาการอาเจียน ท้องเสียเป็นน้ำ ไข้สูง หรืออุบัติเหตุเสียเลือด ร่างกายจะส่งสัญญาณเตือนภัยออกมา เช่น ปากแห้ง คอแห้ง วิงเวียนศีรษะเวลาลุกยืน ปัสสาวะออกน้อยและมีสีเข้มจัด หรือในรายที่อาการหนักจะมีอาการซึมลง หายใจเร็ว ชีพจรเต้นเร็วแต่เบา อาการเหล่านี้แปลว่าระบบไหลเวียนโลหิตเริ่มรวนแล้ว เพราะปริมาณเลือดในร่างกายลดลงต่ำกว่าปกติ การดื่มน้ำทางปากอย่างเดียวอาจซึมเข้ากระแสเลือดไม่ทันกับความต้องการที่วิกฤต หมอจึงต้องเลือกใช้วิธี การให้สารน้ำทดแทนทางหลอดเลือดดำ เพื่อส่งน้ำและเกลือแร่เข้าสู่กระแสเลือดโดยตรงแบบทันทีทันใด

ชนิดของน้ำเกลือไม่ได้มีแบบเดียว ทำไมหมอถึงเลือกไม่เหมือนกัน?

เวลาคนไข้เห็นถุงน้ำเกลือใสๆ อาจจะคิดว่าข้างในก็คือน้ำเปล่าผสมเกลือเหมือนกันหมด แต่ความจริงแล้วการแพทย์แผนปัจจุบันแบ่งชนิดของสารน้ำออกเป็นหลายประเภท เพื่อให้เหมาะกับสภาพความเจ็บป่วยของแต่ละคน

• สารน้ำกลุ่มทดแทนเกลือแร่พื้นฐาน (Crystalloids): เช่น น้ำเกลือ NSS หรือสารละลายริงเกอร์แลคเตต เป็นชนิดที่พบได้บ่อยที่สุด ใช้สำหรับคนไข้ที่ขาดน้ำจากท้องเสีย เสียเลือด หรือความดันโลหิตตก เพราะสารน้ำกลุ่มนี้สามารถกระจายตัวเข้าสู่เนื้อเยื่อและหลอดเลือดได้ดี ช่วยกู้ความดันและระบบไหลเวียนให้กลับมาเป็นปกติ
• สารน้ำกลุ่มให้พลังงาน: มักจะมีส่วนผสมของน้ำตาลเดกซ์โทรส เพื่อช่วยประคับประคองร่างกายในยามที่คนไข้ไม่สามารถกินอาหารทางปากได้เลย
• สารน้ำกลุ่มทดแทนเลือด (Colloids): โมเลกุลจะมีขนาดใหญ่กว่า เหมาะสำหรับคนไข้ที่เสียเลือดมากๆ เพื่อช่วยดึงน้ำให้อยู่ในหลอดเลือดได้นานขึ้น ป้องกันภาวะช็อก

ข้อดีของการให้น้ำเกลือทางเส้นเลือดที่เร็วกว่าการดื่ม

เหตุผลหลักที่การให้สารน้ำทางหลอดเลือดดำมีประสิทธิภาพสูงมากในยามฉุกเฉิน คือเรื่องของความเร็วและความแม่นยำ เมื่อน้ำเกลือหยดเข้าสู่เส้นเลือดดำใหญ่ มันจะวิ่งตรงเข้าสู่หัวใจและกระจายไปทั่วร่างกายได้ภายในเวลาไม่กี่วินาที ต่างจากการดื่มน้ำที่ต้องรอให้กระเพาะอาหารและลำไส้ดูดซึมผ่านผนังทางเดินอาหาร ซึ่งในยามที่ระบบย่อยอาหารกำลังรวนหรือคนไข้กำลังอาเจียน การดูดซึมแทบจะเกิดขึ้นไม่ได้เลย นอกจากนี้ยังช่วยให้แพทย์สามารถเติมยาหรือสารอาหารที่จำเป็นร่วมไปกับน้ำเกลือได้ทันทีอีกด้วย

ความเข้าใจผิดและข้อควรระวังเรื่องการให้น้ำเกลือที่หลายคนยังไม่รู้

หลายคนชอบคิดว่าเวลาเหนื่อยล้าจากการทำงาน พักผ่อนน้อย หรือแฮงค์จากการดื่มสังสรรค์ สามารถเดินเข้าคลินิกไปขอให้น้ำเกลือเพื่อให้ร่างกายสดชื่นขึ้นได้ทันที ในความเป็นจริงแล้ว การรับน้ำเกลือโดยไม่มีข้อบ่งชี้ทางการแพทย์มีความเสี่ยงซ่อนอยู่ โดยเฉพาะในกลุ่มคนที่มีโรคประจำตัว เช่น โรคหัวใจวาย โรคไตเรื้อรัง หรือโรคความดันโลหิตสูง หากร่างกายได้รับปริมาณน้ำมากเกินไปในเวลาอันสั้น ไตอาจขับออกไม่ทัน ทำให้น้ำท่วมปอด หายใจไม่ออก และเป็นอันตรายถึงชีวิตได้ ดังนั้น การตัดสินใจว่าใครควรได้รับสารน้ำประเภทใดและในปริมาณเท่าไร จึงต้องอาศัยดุลยพินิจของแพทย์ในการประเมินภาวะเกลือแร่และปริมาณน้ำในร่างกายอย่างละเอียดเสมอ