เข้าใจลูกน้อยให้มากขึ้นผ่านพัฒนาการทางอารมณ์และสังคมในแต่ละช่วงวัย

ในฐานะหมอเด็ก สิ่งหนึ่งที่มักจะได้ยินคุณพ่อคุณแม่ปรึกษาอยู่บ่อยๆ ในห้องตรวจก็คือ ลูกเริ่มแสดงอารมณ์แปลกๆ บางทีก็ร้องไห้หนักมากเพราะเรื่องเล็กนิดเดียว หรือบางทีก็ดูติดมือจนไปไหนไม่ได้ ซึ่งแท้จริงแล้วสิ่งเหล่านี้ไม่ใช่พฤติกรรมเกเร แต่เป็นสัญญาณที่บอกว่าสมองส่วนที่ควบคุมอารมณ์และสังคมกำลังเติบโตและเรียนรู้โลกใบใหญ่อยู่ต่างหาก

ลูกน้อยเริ่มรู้จักตัวเองและโลกกว้างได้อย่างไร

ช่วงขวบปีแรกเป็นช่วงเวลาแห่งความมหัศจรรย์ เด็กๆ เริ่มเรียนรู้ว่าตัวเองกับคุณแม่คือคนละคนกัน การที่ลูกร้องงอแงเมื่อคนแปลกหน้าอุ้ม หรือการที่เขาเริ่มยิ้มตอบเมื่อเราเล่นด้วย นั่นคือรากฐานสำคัญของความฉลาดทางอารมณ์หรือ EQ ที่กำลังก่อตัวขึ้น หมออยากให้คุณพ่อคุณแม่มองว่าทุกๆ ปฏิกิริยาของลูกคือบทเรียนแรกของชีวิตที่เขากำลังฝึกทำความเข้าใจความรู้สึกของตัวเอง

ช่วงวัยเตาะแตะกับการเรียนรู้ขอบเขตและอารมณ์ที่ปะทุ

พอเข้าสู่วัยสองขวบที่เรามักเรียกว่าช่วงวัยทอง เด็กๆ จะเริ่มแสดงออกถึงความเป็นตัวของตัวเองสูงมาก คำว่า ไม่ จะติดปาก และบางครั้งอาจมีอาการลงไปนอนดิ้นกับพื้นเมื่อไม่ได้ดั่งใจ อาการเหล่านี้เรียกว่าภาวะอารมณ์ระเบิด ซึ่งเป็นเรื่องปกติมากๆ ในทางการแพทย์ เพราะเด็กวัยนี้มีความต้องการอยากทำอะไรด้วยตัวเอง แต่ทักษะทางภาษาและกลไกสมองยังพัฒนาตามไม่ทันความนึกคิดของเขา การที่เขาแสดงออกด้วยการร้องอาละวาดจึงเป็นวิธีระบายความคับข้องใจที่ดีที่สุดเท่าที่เขารู้จักในตอนนั้น

เมื่อลูกเริ่มเล่นกับเพื่อน การปรับตัวเข้าสังคมของเด็กวัยอนุบาล

เมื่อเด็กโตขึ้นเข้าสู่วัยอนุบาล โลกของเขาจะไม่ได้มีแค่คุณพ่อคุณแม่และคนในบ้านอีกต่อไปแล้ว แต่จะมีเพื่อนๆ และคุณครูเข้ามามีบทบาทสำคัญ ช่วงนี้เราจะเริ่มเห็นเด็กๆ เรียนรู้การแบ่งปัน การรอคอย และการเล่นร่วมกับผู้อื่น แม้ในช่วงแรกเด็กส่วนใหญ่จะเล่นข้างๆ กันมากกว่าเล่นด้วยกัน ซึ่งเป็นธรรมชาติของพัฒนาการขั้นนี้ หมออยากแนะนำให้คุณพ่อคุณแม่ใจเย็น คอยสังเกตอยู่ห่างๆ และปล่อยให้เด็กๆ ได้ลองแก้ปัญหาการแย่งของเล่นกันเองบ้าง เพื่อให้เขาได้ฝึกทักษะการเจรจาและการจัดการความขัดแย้งด้วยตนเอง

สัญญาณเตือนแบบไหนที่แปลว่าลูกอาจต้องการความช่วยเหลือเป็นพิเศษ

แม้ว่าเด็กแต่ละคนจะมีอัตราการเติบโตที่แตกต่างกัน แต่ก็มีบางเกณฑ์มาตรฐานที่เราต้องคอยเฝ้าระวัง หากลูกอายุเข้าข่ายเกณฑ์เหล่านี้แล้วยังมีพฤติกรรมบางอย่างที่น่ากังวล หมอแนะนำให้ปรึกษากุมารแพทย์เพื่อประเมินอย่างละเอียด

• อายุเกิน 1 ขวบแล้วยังไม่สบตา หรือไม่หันตามเสียงเรียกชื่อ
• อายุ 1 ขวบครึ่งยังไม่สามารถชี้บอกความต้องการ หรือไม่มีการสื่อสารทางสีหน้าและท่าทาง
• อายุ 2 ขวบแล้วยังพูดเป็นคำเดี่ยวไม่ได้เลย และไม่สนใจที่จะเลียนแบบพฤติกรรมของคนรอบข้าง
• มีพฤติกรรมทำร้ายตัวเองหรือผู้อื่นอย่างรุนแรง และไม่สามารถสงบลงได้เลยแม้จะปลอบโยนแล้ว

วิธีที่คุณพ่อคุณแม่จะช่วยสนับสนุนจิตใจลูกให้เติบโตอย่างมั่นคง

การสร้างรากฐานทางอารมณ์และสังคมที่ดีให้กับลูก ไม่ได้ต้องการวิธีที่ซับซ้อนเลย สิ่งสำคัญที่สุดคือความเข้าใจและการตอบสนองอย่างสม่ำเสมอจากคนใกล้ชิด เมื่อลูกร้องไห้ ลองเปลี่ยนจากการบอกให้หยุดร้อง เป็นการเข้าไปโอบกอดและช่วยเขาเรียกชื่ออารมณ์นั้น เช่น แม่รู้ว่าหนูกำลังเสียใจที่ไม่ได้ของเล่นชิ้นนี้ การที่เด็กได้รับรู้ว่าความรู้สึกของเขาได้รับการยอมรับ จะช่วยให้สมองส่วนอารมณ์สงบลงได้เร็วขึ้น และเรียนรู้ที่จะจัดการกับความรู้สึกตัวเองได้ดีขึ้นในอนาคต