เคยไหมที่ในวันอากาศร้อนจัด หรือในช่วงเวลาที่เผชิญกับอาการท้องเสียอย่างรุนแรง แล้วรู้สึกว่าร่างกายเหนื่อยล้าอ่อนเพลียผิดปกติ หลายคนมักคิดว่าแค่ดื่มน้ำสักแก้วสองแก้วก็คงจะดีขึ้น แต่ในความเป็นจริงแล้ว ภาวะขาดน้ำสามารถลุกลามกลายเป็นอันตรายถึงชีวิตได้โดยที่เราไม่ทันตั้งตัว หากปล่อยให้ร่างกายสูญเสียน้ำไปเรื่อยๆ จนถึงจุดวิกฤต
เมื่อร่างกายส่งสัญญาณประท้วงว่าน้ำไม่พอ: จุดเริ่มต้นของภาวะขาดน้ำ
ร่างกายของคนเรามีน้ำเป็นส่วนประกอบสูงถึงประมาณร้อยละ 60 ของน้ำหนักตัว น้ำทำหน้าที่สำคัญในการนำพาพลาสม่า สารอาหาร และออกซิเจนไปเลี้ยงเซลล์ต่างๆ ทั่วร่างกาย รวมถึงช่วยควบคุมอุณหภูมิและช่วยให้ระบบขับถ่ายทำงานได้เป็นปกติ เมื่อเราสูญเสียน้ำมากกว่าที่ได้รับ ไม่ว่าจะจากการเสียเหงื่อ ท้องเสีย อาเจียน หรือไข้สูง ร่างกายจะเริ่มส่งสัญญาณเตือนตั้งแต่เนิ่นๆ เช่น รู้สึกกระหายน้ำ ปากแห้ง ผิวแห้ง หรือเริ่มมีอาการเวียนศีรษะเบาๆ
หากเรายังละเลยและไม่ยอมเติมน้ำกลับเข้าไป ร่างกายจะเริ่มเข้าสู่ภาวะขาดน้ำในระดับที่รุนแรงขึ้นเรื่อยๆ ซึ่งจำเป็นอย่างยิ่งที่คนใกล้ชิดจะต้องคอยสังเกตอาการอย่างใกล้ชิด
เช็กด่วน! อาการแบบไหนที่แปลว่าร่างกายกำลังขาดน้ำขั้นวิกฤต
เมื่อเข้าสู่ภาวะวิกฤต ร่างกายจะไม่เพียงแค่รู้สึกกระหายน้ำธรรมดาอีกต่อไป แต่จะเริ่มแสดงอาการทางระบบประสาทและระบบไหลเวียนโลหิตอย่างเห็นได้ชัด ดังนั้น การสำรวจสัญญาณเตือนภาวะขาดน้ำรุนแรงจึงเป็นสิ่งจำเป็นที่ทุกคนต้องรู้ เพื่อให้สามารถช่วยเหลือผู้ป่วยได้อย่างทันท่วงที ก่อนที่จะเกิดภาวะช็อกหรือไตวายเฉียบพลัน
ทำไมอาการซึมและปัสสาวะน้อย ถึงเป็นสัญญาณอันตรายที่สุด?
ในทางการแพทย์ อาการซึมและปัสสาวะน้อยถือเป็นสัญญาณเตือนสีแดงเข้มที่บ่งบอกว่าร่างกายกำลังเข้าสู่ขั้นวิกฤต โดยมีกลไกที่น่ากังวลดังนี้
- อาการซึม อ่อนแรง หรือสับสน: เกิดจากการที่ปริมาณเลือดในร่างกายลดลงอย่างมาก ทำให้แรงดันที่จะส่งเลือดไปเลี้ยงสมองลดลงตามไปด้วย สมองจึงขาดออกซิเจนและสารอาหารชั่วคราว ส่งผลให้ผู้ป่วยเริ่มมีอาการเฉื่อยชา ตอบสนองช้าลง ซึมลง หรือในรายที่รุนแรงอาจมีอาการสับสนและหมดสติไปในที่สุด
- ปัสสาวะน้อยลงมาก หรือปัสสาวะมีสีเข้มจัด: ไตคือด่านแรกที่พยายามช่วยชีวิตเรา เมื่อร่างกายขาดน้ำ ไตจะทำหน้าที่กักเก็บน้ำไว้ในระบบไหลเวียนโลหิตให้ได้มากที่สุด ส่งผลให้การผลิตปัสสาวะลดลงอย่างน่าใจหาย หากพบว่าไม่มีการปัสสาวะเลยติดต่อกันเกิน 6-8 ชั่วโมง หรือในเด็กเล็กที่ผ้าอ้อมแห้งสนิทนานกว่า 6 ชั่วโมง ร่วมกับปัสสาวะที่ออกมามีสีเหลืองเข้มจนถึงส้มแก่ นั่นคือสัญญาณเตือนว่าไตกำลังทำงานหนักขั้นสุดและเริ่มขาดน้ำอย่างรุนแรง
เกิดอะไรขึ้นในร่างกาย เมื่อเลือดข้นและไตเริ่มทำงานไม่ไหว
เมื่อน้ำในร่างกายลดลง ปริมาณพลาสม่าในหลอดเลือดจะลดลงไปด้วย ส่งผลให้เลือดมีความข้นหนืดสูงขึ้น หัวใจจึงต้องทำงานหนักขึ้นเพื่อสูบฉีดเลือดไปเลี้ยงอวัยวะส่วนปลาย เราจะพบว่าผู้ป่วยมีชีพจรเต้นเร็วและเบา หายใจเร็วและตื้น ในขณะเดียวกัน ความดันโลหิตจะเริ่มตกลงอย่างน่ากลัว หากสถานการณ์นี้ยังดำเนินต่อไปโดยไม่ได้รับการแก้ไขอย่างถูกต้อง เซลล์ไตจะเริ่มตายจากการขาดเลือด ส่งผลให้เกิดภาวะไตวายเฉียบพลัน และอาจนำไปสู่สภาวะอวัยวะล้มเหลวหลายระบบได้
วิธีปฐมพยาบาลและกู้คืนสมดุลน้ำให้ร่างกายอย่างปลอดภัย
หากตรวจพบว่าผู้ป่วยเริ่มมีภาวะขาดน้ำ แต่ยังคงมีสติและสามารถกลืนน้ำได้ดี การช่วยเหลือเบื้องต้นสามารถทำได้ดังนี้
- จิบสารละลายเกลือแร่ (ORS) ทีละน้อย: ไม่ควรให้ผู้ป่วยดื่มน้ำเปล่าปริมาณมากๆ ในทีเดียว เพราะอาจทำให้เกลือแร่ในร่างกายเจือจางลงไปอีก และไม่ควรดื่มน้ำอัดลมหรือเครื่องดื่มชูกำลังที่มีน้ำตาลสูง เพราะจะยิ่งดึงน้ำออกจากร่างกายทางลำไส้ ทำให้ท้องเสียรุนแรงขึ้น
- ดูแลเรื่องอุณหภูมิร่างกาย: พาผู้ป่วยเข้าพักในที่ร่ม ลมโกรก และเช็ดตัวด้วยน้ำอุณหภูมิห้องเพื่อช่วยลดอุณหภูมิร่างกาย ลดการสูญเสียน้ำทางเหงื่อ
- ห้ามกรอกน้ำในคนไข้ที่หมดสติ: หากผู้ป่วยเริ่มมีอาการซึมมาก พูดจาไม่รู้เรื่อง หรือหมดสติ ห้ามพยายามกรอกน้ำหรือยาเข้าปากเด็ดขาด เพราะมีความเสี่ยงสูงมากที่จะสำลักเข้าปอด ซึ่งจะทำให้เกิดอันตรายรุนแรงขึ้น
อาการแบบไหนที่ห้ามรอดูอาการเอง และต้องส่งโรงพยาบาลทันที
หากพบอาการดังต่อไปนี้ ถือเป็นภาวะฉุกเฉินทางการแพทย์ที่ต้องรีบนำส่งโรงพยาบาลโดยด่วนที่สุด หรือโทรสายด่วน 1669 ทันที
- ผู้ป่วยมีอาการซึมมาก เรียกปลุกยาก หรือเริ่มพูดจาสับสนไม่ตรงคำถาม
- ไม่ปัสสาวะเลยนานเกิน 6-8 ชั่วโมง
- ผิวหนังเหี่ยวแห้ง เมื่อลองดึงผิวหนังขึ้นมาแล้วปล่อย ผิวไม่คืนตัวกลับไปเรียบเนียนทันที (Skin Turgor ลดลง)
- ตาโหลลึก ปากแห้งผาก ไม่มีน้ำตาไหลออกมาเมื่อร้องไห้ (พบบ่อยในเด็กเล็ก)
- ปลายมือปลายเท้าเย็น ซีดซีด หรือมีอาการหอบเหนื่อย
การเข้าใจและสังเกตสัญญาณเตือนเหล่านี้อย่างมีสติ จะช่วยให้เราสามารถจำแนกความรุนแรงและพาคนในครอบครัวไปพบแพทย์เพื่อรับการให้สารน้ำทางหลอดเลือดดำได้อย่างปลอดภัยและทันท่วงที
