เหล็กเกินในร่างกาย อันตรายเงียบที่หลายคนมองข้ามกับการลดความเสี่ยงต่อการเกิดโรคมะเร็งบางชนิด

เวลาตรวจสุขภาพประจำปีแล้วผลเลือดบอกว่าเรามีธาตุเหล็กในร่างกายสูง หลายคนอาจจะดีใจเพราะคิดว่าร่างกายแข็งแรงดี ไม่มีภาวะซีดหรือโลหิตจาง แต่ในมุมมองของหมอแล้ว ความจริงมีอะไรที่น่าสนใจและต้องระวังมากกว่านั้นครับ เพราะธาตุเหล็กเปรียบเสมือนดาบสองคม แม้ร่างกายจะขาดไม่ได้ แต่ถ้ามีสะสมมากเกินไปจนล้นตู้เก็บของในร่างกาย ก็อาจกลายเป็นตัวการกระตุ้นปฏิกิริยาอักเสบเรื้อรังและเพิ่มความเสี่ยงต่อโรคร้ายบางชนิดได้

ทำไมธาตุเหล็กที่มากเกินไป ถึงอันตรายต่อเซลล์ในร่างกาย?

ธาตุเหล็กมีหน้าที่สำคัญในการสร้างฮีโมโกลบินเพื่อพาออกซิเจนไปเลี้ยงทั่วร่าง แต่ปัญหาคือร่างกายมนุษย์ไม่มีกลไกที่มีประสิทธิภาพในการขับธาตุเหล็กส่วนเกินทิ้งออกไปตามธรรมชาติ เมื่อเรากินอาหารที่มีธาตุเหล็กสูงติดต่อกันเป็นเวลานาน หรือมีการสะสมเรื้อรัง ธาตุเหล็กส่วนเกินเหล่านี้จะไปหลบซ่อนตามอวัยวะต่างๆ เช่น ตับ หัวใจ และตับอ่อน

เมื่อธาตุเหล็กลอยตัวอิสระอยู่ในเนื้อเยื่อ มันจะทำตัวเป็นสารตั้งต้นที่คอยสร้างอนุมูลอิสระตัวร้าย คอยเข้าไปทำลายโครงสร้างดีเอ็นเอและผนังเซลล์ เปรียบเสมือนสนิมที่ค่อยๆ กัดกินเหล็กให้ผุกร่อน กระบวนการอักเสบเรื้อรังนี้เองที่เป็นจุดเริ่มต้นของการกลายพันธุ์ของเซลล์และการลดความเสี่ยงต่อการเกิดโรคมะเร็งบางชนิดในระยะยาว

สัญญาณเตือนจากร่างกาย เมื่อเหล็กเริ่มล้นตู้เก็บ

ภาวะธาตุเหล็กเกินไม่ได้แสดงอาการปวดหัวตัวร้อนชัดเจนในชั่วข้ามคืน แต่คนไข้อาจเริ่มสังเกตความผิดปกติเหล่านี้ได้จากกิจวัตรประจำวัน

• อ่อนเพลียเรื้อรัง: นอนเต็มอิ่มแต่ก็ยังรู้สึกเหนื่อยง่ายอย่างไร้สาเหตุ
• ข้อต่ออักเสบ: มีอาการปวดตามข้อต่างๆ โดยเฉพาะข้อต่อที่นิ้วมือ
• ผิวคล้ำขึ้น: ผิวหนังดูเข้มขึ้นโดยไม่ได้โดนแดด เพราะเม็ดสีเมลานินถูกกระตุ้นจากธาตุเหล็ก
• จุกแน่นชายโครงขวา: อาจบ่งบอกว่าตับเริ่มทำงานหนักจากการสะสมของเหล็ก

ปรับพฤติกรรมการกินอย่างไร เพื่อดูแลระดับธาตุเหล็กให้พอดี

การจัดการกับธาตุเหล็กส่วนเกินเริ่มต้นได้ง่ายที่สุดที่จานอาหารของเราครับ หมอมักจะแนะนำคนไข้ที่มีความเสี่ยงให้ปรับสมดุลการกินดังนี้

ลดเนื้อแดงและอาหารแปรรูปอย่างพอเหมาะ

เนื้อวัว เนื้อหมู หรือเนื้อแกะ รวมถึงเนื้อสัตว์แปรรูปอย่างไส้กรอก เบคอน มีธาตุเหล็กชนิดฮีม (Heme Iron) ที่ร่างกายดูดซึมได้ง่ายมาก การกินในปริมาณที่พอเหมาะและเว้นช่วงบ้าง จะช่วยลดภาระการสะสมในร่างกายได้ดี

เลือกเครื่องดื่มที่ช่วยยับยั้งการดูดซึมเหล็ก

หากในมื้ออาหารมีเนื้อสัตว์ที่เป็นแหล่งของธาตุเหล็กสูง การดื่มชาเขียว ชาดำ หรือกาแฟร่วมด้วย หรือดื่มตามหลังอาหารไม่นาน สารแทนนินในชาและกาแฟจะช่วยดักจับและลดการดูดซึมธาตุเหล็กเข้าสู่กระแสเลือดได้ระดับหนึ่ง

ระวังวิตามินซีขนาดสูงที่กินคู่กับมื้ออาหาร

แม้ว่าวิตามินซีจะมีประโยชน์ แต่การกินวิตามินซีปริมาณสูงๆ พร้อมกับอาหารที่มีธาตุเหล็ก จะเป็นการเร่งการดูดซึมเหล็กเข้าสู่ร่างกายให้สูงขึ้นไปอีก ถ้าไม่ได้มีภาวะโลหิตจาง ก็ไม่จำเป็นต้องโดสวิตามินซีสูงร่วมกับมื้อเนื้อสัตว์ทุกมื้อครับ

การตรวจเลือดเช็กระดับธาตุเหล็กสะสม เรื่องง่ายที่ช่วยชีวิตได้

หากรู้สึกว่าตัวเองอยู่ในกลุ่มเสี่ยง เช่น มีประวัติคนในครอบครัวเป็นโรคตับเหล็กเกิน หรือชอบกินเนื้อแดงเป็นประจำทุกมื้อ การเจาะเลือดตรวจระดับเฟอร์ริติน (Ferritin) ซึ่งเป็นโปรตีนที่ใช้เก็บสะสมธาตุเหล็กในร่างกาย จะช่วยให้เราเห็นภาพรวมที่ชัดเจนกว่าการตรวจความสมบูรณ์ของเม็ดเลือดแดงเพียงอย่างเดียว การรู้เท่าทันปริมาณธาตุเหล็กตั้งแต่เนิ่นๆ จะช่วยให้เราปรับตัวและวางแผนดูแลสุขภาพเพื่อการลดความเสี่ยงต่อการเกิดโรคมะเร็งบางชนิดได้อย่างตรงจุดครับ