อุบัติเหตุเข็มทิ่มหรือเลือดกระเด็นใส่: แนวทางการปฏิบัติเมื่อสัมผัสเลือดหรือสารคัดหลั่งที่มีเชื้อแบบถูกต้องและทันท่วงที

เวลาที่ทำงานในโรงพยาบาล ดูแลผู้ป่วย หรือแม้แต่การเจออุบัติเหตุไม่คาดฝันแล้วเผลอไปโดนเลือดหรือสารคัดหลั่งของคนอื่นเข้า สิ่งแรกที่มักจะเกิดขึ้นในหัวคือความตกใจและความกังวลสารพัด ยิ่งถ้าคิดไปไกลถึงโรคติดต่อร้ายแรงอย่างเอชไอวีหรือไวรัสตับอักเสบบีและซีด้วยแล้ว ยิ่งทำให้มือไม้สั่นทำอะไรไม่ถูก หมอเข้าใจความรู้สึกนี้ดีเพราะเคยเจอเคสแบบนี้มานับไม่ถ้วน

สิ่งสำคัญที่สุดที่อยากบอกคือ ตั้งสติให้มั่น การสัมผัสไม่ได้แปลว่าจะติดเชื้อเสมอไป โอกาสรอดและปลอดภัยมีสูงมาก หากเรารู้จักขั้นตอนการจัดการที่ถูกต้องตั้งแต่วินาทีแรกที่เกิดเรื่อง

ตั้งสติแล้วจัดการแผลทันที: ล้างและทำความสะอาดอย่างไรให้ปลอดภัยที่สุด

เมื่อเกิดเหตุการณ์ไม่คาดฝันขึ้น ห้ามตกใจจนทำอะไรไม่ถูก ให้รีบจัดการกับร่างกายตัวเองเป็นอันดับแรกโดยไม่ต้องรอหรือคิดอย่างอื่น

• ถ้าโดนเข็มตำหรือมีแผลเปิด: อย่าไปบีบหรือเค้นแผลแรงๆ เด็ดขาด เพราะนั่นจะทำให้เชื้อโรคยิ่งซึมเข้าสู่กระแสเลือดได้ง่ายขึ้น ให้รีบพาแผลไปล้างผ่านน้ำสะอาดที่ไหลผ่านก๊อก และฟอกด้วยสบู่เบาๆ ปล่อยให้น้ำชะล้างสิ่งสกปรกออกไปสักพัก
• ถ้าเลือดหรือสารคัดหลั่งเข้าตา: ให้รีบใช้น้ำสะอาดหรือน้ำเกลือล้างตาล้างผ่านตามากๆ ทันที โดยเปิดเปลือกตาค้างไว้ ห้ามขยี้ตาเด็ดขาด
• ถ้าโดนผิวหนังปกติที่ไม่มีแผล: ให้ล้างด้วยน้ำและสบู่ให้สะอาดทันทีเช่นกัน

ล้างแผลเสร็จแล้วต้องทำอย่างไรต่อ: สำรวจความเสี่ยงและจดจำรายละเอียด

หลังจากทำความสะอาดร่างกายเบื้องต้นแล้ว ขั้นตอนต่อไปคือการประเมินสถานการณ์รอบตัวเพื่อเตรียมข้อมูลให้หมอห้องฉุกเฉินหรือแพทย์อาชีวเวชศาสตร์

ให้พยายามนึกและบันทึกรายละเอียดให้ได้มากที่สุดว่า สารคัดหลั่งนั้นมาจากไหน เป็นเลือด น้ำเหลือง หรือสารหลั่งชนิดใด ปริมาณมากแค่ไหน และอุปกรณ์ที่ทำให้เกิดอุบัติเหตุคืออะไร เช่น เข็มที่ใช้เจาะเลือดผู้ป่วยโดยตรง หรือเข็มฉีดยาที่ใช้แล้วทิ้ง ข้อมูลเหล่านี้มีความจำเป็นอย่างมากในการประเมินความเสี่ยงว่าจะต้องได้รับยาต้านไวรัสหรือไม่

รีบพบแพทย์ด่วนที่สุด: เวลาทุกนาทีมีค่ากับการรับยาป้องกัน

เรื่องนี้เป็นเรื่องที่รอช้าไม่ได้เด็ดขาด เมื่อทำความสะอาดแผลเบื้องต้นเสร็จแล้ว ให้รีบไปพบแพทย์ที่ห้องฉุกเฉินหรือแผนกที่ดูแลเรื่องนี้ทันที

ระยะเวลาที่ดีที่สุดในการรับยาป้องกันการติดเชื้อเอชไอวี (PEP) คือต้องเริ่มกินให้เร็วที่สุดภายใน 2 ถึง 24 ชั่วโมงแรกหลังเกิดเหตุ และไม่ควรเกิน 48 ชั่วโมง ยิ่งเร็วยิ่งมีประสิทธิภาพในการป้องกันสูงมาก หมอจะทำการเจาะเลือดทั้งตัวเราและผู้ป่วย (ถ้าสามารถหาตัวได้) เพื่อตรวจหาเชื้อพื้นฐาน และพิจารณาจ่ายยาต้านไวรัสให้กินต่อเนื่องประมาณ 1 เดือน รวมถึงนัดติดตามผลเลือดเป็นระยะ

การดูแลตัวเองและป้องกันไม่ให้เกิดเหตุการณ์แบบนี้ซ้ำ

หลังจากผ่านช่วงเวลาตื่นตระหนกมาแล้ว สิ่งที่ต้องทำคือการกินยาตามที่แพทย์สั่งให้ครบถ้วน ห้ามหยุดยาเองกลางคันแม้จะมีอาการข้างเคียงจากยา เช่น คลื่นไส้ เวียนหัว เพราะผลของการป้องกันการติดเชื้อมีความสำคัญมากกว่า

ในระหว่างนี้ควรงดการบริจาคโลหิต และระมัดระวังเรื่องการมีเพศสัมพันธ์โดยการใช้ถุงยางอนามัยป้องกันจนกว่าผลเลือดจะแน่ใจว่าปลอดภัย ส่วนในแง่ของการทำงาน ให้ย้อนกลับมาดูว่าอุบัติเหตุเกิดจากอะไร แล้วปรับปรุงกระบวนการทำงานหรือการทิ้งขยะติดเชื้อให้รัดกุมยิ่งขึ้น เพื่อป้องกันไม่ให้เกิดเหตุการณ์ใจหายแบบนี้ขึ้นอีกในอนาคต