อุบัติเหตุเข็มตำหรือโดนเลือดกระเด็นใส่: สิ่งที่ต้องทำทันทีเพื่อความปลอดภัย

หลายครั้งที่หมอมักจะได้รับคำถามจากน้องๆ พยาบาล หรือแม้กระทั่งบุคคลทั่วไปที่ทำงานใกล้ชิดกับความเสี่ยง ว่าถ้าหากเกิดอุบัติเหตุไม่คาดคิด เช่น โดนเข็มฉีดยาตำมือ หรือมีเลือดและสารคัดหลั่งกระเด็นเข้าตาและโดนแผลสด ควรจะตั้งสติและจัดการอย่างไรดี เพราะความตื่นตระหนกมักทำให้เราทำอะไรไม่ถูกในนาทีชีวิตแบบนั้น

การสัมผัสเลือดหรือสารคัดหลั่งที่มีเชื้อโรค โดยเฉพาะไวรัสตับอักเสบ B, ไวรัสตับอักเสบ C และเอชไอวี ถือเป็นเรื่องที่ไม่ควรมองข้ามเด็ดขาด เพราะยิ่งเราจัดการได้เร็วเท่าไหร่ โอกาสและความเสี่ยงที่จะติดเชื้อก็จะยิ่งลดลงเท่านั้น วันนี้หมอเลยอยากมาเล่าขั้นตอนการปฏิบัติที่ถูกต้อง เข้าใจง่าย และทำตามได้ทันทีเมื่อเกิดเหตุการณ์นี้ขึ้น

ล้างทำความสะอาดแผลทันทีด้วยน้ำสะอาดและสบู่

สิ่งแรกที่ต้องทำเมื่อเกิดเหตุการณ์ไม่คาดฝัน เช่น โดนเข็มตำ มีดบาด หรือเลือดกระเด็นโดนผิวหนังที่มีแผล คือการตั้งสติแล้วรีบจัดการกับบาดแผลทันที

• กรณีโดนแผลบาดหรือเข็มตำ: ห้ามบีบหรือเค้นเลือดออกจากแผลเด็ดขาด เพราะการไปบีบเค้นจะยิ่งทำให้เนื้อเยื่อช้ำ และเปิดทางให้เชื้อโรคเข้าสู่กระแสเลือดได้ง่ายขึ้น
• การล้างแผล: ให้รีบปล่อยน้ำสะอาดให้ไหลผ่านแผลทันที พร้อมกับฟอกด้วยสบู่เบาๆ ปล่อยให้น้ำชะล้างสิ่งสกปรกออกไปอย่างน้อยสิบถึงสิบห้าวินาที
• กรณีสารคัดหลั่งเข้าตา: ให้ล้างตาด้วยน้ำสะอาดหรือน้ำเกลือล้างแผลปริมาณมากๆ โดยลืมตาในน้ำ หรือปล่อยให้น้ำไหลผ่านตาอย่างต่อเนื่อง
• กรณีเข้าปาก: ให้บ้วนปากด้วยน้ำสะอาดหลายๆ ครั้ง แล้วพยายามบ้วนทิ้ง ห้ามกลืนเด็ดขาด

ประเมินความเสี่ยงและชนิดของสารที่สัมผัส

หลังจากจัดการเบื้องต้นเสร็จแล้ว ขั้นตอนต่อมาคือการทำความเข้าใจว่าสิ่งที่เราสัมผัสนั้นมีความเสี่ยงมากน้อยแค่ไหน ซึ่งแพทย์จะเป็นผู้ช่วยประเมินจากปัจจัยเหล่านี้

• ชนิดของสารคัดหลั่ง เช่น เลือด น้ำเหลือง น้ำไขสันหลัง หรือน้ำอสุจิ จะมีความเสี่ยงสูงกว่าน้ำลายหรือปัสสาวะที่ไม่มีเลือดปน
• ลักษณะของอุบัติเหตุ เช่น เข็มกลวงที่ใช้เจาะเลือดคนไข้โดยตรง ย่อมมีความเสี่ยงสูงกว่าเข็มเย็บแผลทั่วไป
• ประวัติของผู้ป่วยต้นทาง หากทราบว่าเป็นผู้ติดเชื้อโรคใดโรคหนึ่ง แพทย์จะสามารถวางแผนการรักษาหรือการให้ยาต้านไวรัสได้อย่างรวดเร็ว

รีบไปโรงพยาบาลพบแพทย์เพื่อรับคำปรึกษาด่วน

เรื่องนี้ไม่ใช่เรื่องที่จะปล่อยไว้รอให้ผ่านไปหลายวันได้ การเดินทางไปพบแพทย์ที่ห้องฉุกเฉินหรือแผนกอาชีวเวชศาสตร์ของโรงพยาบาลทันทีภายในไม่กี่ชั่วโมงแรก คือหัวใจสำคัญที่สุด

แพทย์จะทำการซักประวัติ ประเมินแผล และพิจารณาความจำเป็นในการให้ยาป้องกันหลังการสัมผัสเชื้อ เช่น ยาต้านไวรัสเอชไอวี ซึ่งจะต้องเริ่มกินให้เร็วที่สุดภายในสองถึงสิบสองชั่วโมงแรกหลังเกิดเหตุ และไม่ควรเกินเจ็ดสิบสองชั่วโมงเด็ดขาด รวมถึงการพิจารณาฉีดวัคซีนหรืออิมมูโนโกลบูลินเพื่อป้องกันไวรัสตับอักเสบ B

การตรวจเลือดติดตามผลและการดูแลตัวเองระยะยาว

เมื่อผ่านพ้นช่วงเวลาฉุกเฉินมาแล้ว สิ่งสำคัญที่ไม่ควรละเลยคือการมาตรวจเลือดติดตามผลตามที่แพทย์นัดอย่างเคร่งครัด

โดยทั่วไปแพทย์จะนัดตรวจเลือดเพื่อหาเชื้อซ้ำ ณ ช่วงเวลาต่างๆ เช่น วันที่เกิดเหตุ, สามเดือน และหกเดือน เพื่อให้แน่ใจว่าไม่มีการติดเชื้อเกิดขึ้นจริงๆ ระหว่างนี้ก็ใช้ชีวิตตามปกติได้ แต่ควรปฏิบัติตามคำแนะนำเรื่องการป้องกันการแพร่เชื้อ เช่น การงดบริจาคโลหิต หรือการใช้ถุงยางอนามัยในการมีเพศสัมพันธ์ จนกว่าจะแน่ใจว่าผลเลือดเป็นลบอย่างถาวร