เรื่องแปลกแต่จริง: ทำไมปัสสาวะในถุงถึงกลายเป็นสีม่วง?

มีเรื่องเล่าจากห้องตรวจอยู่บ่อยครั้งว่า ลูกหลานหรือผู้ดูแลผู้ป่วยติดเตียงมักจะตกใจจนทำอะไรไม่ถูก เมื่อเดินมาดูถุงปัสสาวะแล้วพบว่า น้ำปัสสาวะข้างในกลายเป็นสีม่วงเข้มราวกับน้ำอัญชัน หลายคนคิดว่าเป็นเลือดออกหรือสารเคมีอะไรหรือเปล่า แต่ในทางการแพทย์ ปรากฏการณ์นี้มีชื่อเรียกเฉพาะและมักจะซ่อนสัญญาณเตือนบางอย่างเอาไว้เบื้องหลัง

ทำความรู้จักกับปรากฏการณ์ปัสสาวะสีม่วง

ภาวะปัสสาวะสีม่วงจากถุงปัสสาวะ ไม่ใช่เรื่องไสยศาสตร์และไม่ได้เกิดขึ้นจากตัวโรคโดยตรง แต่เป็นปฏิกิริยาทางเคมีที่เกิดขึ้นเมื่อเม็ดสีในร่างกายไปทำปฏิกิริยากับพลาสติกของสายยางหรือถุงรองรับปัสสาวะที่ใช้เป็นเวลานาน แม้จะดูน่ากลัวด้วยสีสันที่แปลกตา แต่มันคือกระจกสะท้อนว่าระบบทางเดินปัสสาวะของผู้ป่วยกำลังมีปัญหาบางอย่างเกิดขึ้นแล้ว

กลไกเบื้องหลัง: ทำไมปปัสสาวะถึงเปลี่ยนเป็นสีม่วงได้

เรื่องนี้เริ่มต้นจากกระบวนการย่อยอาหารตามปกติ เมื่อเรากินอาหารที่มีสารทริปโตเฟน (Tryptophan) ตับจะย่อยสลายสารนี้แล้วขับออกมาทางปัสสาวะในรูปของสารอินดิแคน (Indican) ซึ่งไม่มีสีและใสตามปกติ

แต่เมื่อไหร่ก็ตามที่มีปัจจัยเหล่านี้เข้ามาเกี่ยวข้อง ปฏิกิริยาเคมีจะเริ่มทำงาน:

• แบคทีเรียเจ้าปัญหา: ผู้ป่วยที่ใส่สายสวนปัสสาวะเป็นเวลานานมักจะมีความเสี่ยงที่จะเกิดการติดเชื้อแบคทีเรียในกระเพาะปัสสาวะ
• เอนไซม์เปลี่ยนสี: แบคทีเรียบางชนิดจะสร้างเอนไซม์ออกมาย่อยสารอินดิแคนให้กลายเป็นสารสีแดงและสีน้ำเงิน
• ปฏิกิริยาเคมีกับพลาสติก: เมื่อสารสีแดงและสีน้ำเงินเหล่านี้ไหลมารวมกันในถุงปัสสาวะที่เป็นพลาสติกพีวีซี (PVC) จะเกิดปฏิกิริยาจนกลออกมาเป็นสีม่วงเข้มเคลือบอยู่ที่ผิวของถุง

ใครบ้างที่มีความเสี่ยงเจอภาวะนี้

อาการนี้ไม่ได้เกิดขึ้นกับทุกคนที่ใส่สายสวนปัสสาวะ แต่มักจะพบได้บ่อยในกลุ่มคนที่มีลักษณะเฉพาะตัวเหล่านี้:

• ผู้สูงอายุที่ต้องใส่สายสวนปัสสาวะคาไว้เป็นระยะเวลานาน
• ผู้ที่มีปัญหาท้องผูกเรื้อรัง ซึ่งทำให้แบคทีเรียในลำไส้ทำงานมากกว่าปกติ
• ผู้ป่วยที่มีภาวะไตทำงานลดลงร่วมด้วย
• ผู้ป่วยที่มีปัสสาวะเป็นด่าง ซึ่งเอื้ออำนวยให้แบคทีเรียเจริญเติบโตได้ดี

เมื่อเจอถุงปัสสาวะสีม่วง ต้องรับมืออย่างไรดี

สิ่งแรกที่ควรทำคือตั้งสติให้ดี แม้ภาพที่เห็นจะน่าตกใจ แต่มันไม่ได้อันตรายถึงชีวิตในทันที สิ่งที่ต้องทำคือการจัดการที่ต้นเหตุของการติดเชื้อและการระบายของเสีย:

• เปลี่ยนชุดสายสวนใหม่: แพทย์หรือพยาบาลจะต้องทำการเปลี่ยนสายสวนปัสสาวะและถุงรองรับชุดใหม่ทันที เพื่อกำจัดแบคทีเรียสะสม
• ตรวจปัสสาวะหาเชื้อ: ส่งตัวอย่างปัสสาวะไปห้องปฏิบัติการเพื่อหาชนิดของแบคทีเรียและรับยาปฏิชีวนะที่ตรงกับโรค
• แก้ปัญหาท้องผูก: ปรับเรื่องอาหารและการขับถ่าย เพื่อลดปริมาณสารตั้งต้นในลำไส้
• ดื่มน้ำให้เพียงพอ: ช่วยให้ระบบทางเดินปัสสาวะมีความสะอาดและลดความเข้มข้นของปัสสาวะ

การป้องกันไม่ให้ปัสสาวะเปลี่ยนเป็นสีม่วงอีก

การดูแลความสะอาดเป็นหัวใจสำคัญที่สุดสำหรับผู้ป่วยที่ต้องใช้สายสวนปัสสาวะ การล้างมือให้สะอาดก่อนสัมผัสอุปกรณ์ การดูแลไม่ให้สายหักงับหรือพับ และการเปลี่ยนชุดสายสวนตามกำหนดเวลาสม่ำเสมอ จะช่วยลดโอกาสเกิดการติดเชื้อและป้องกันไม่ให้ปฏิกิริยาเคมีนี้เกิดขึ้นซ้ำได้อีก