เรื่องในท่อน้ำตาที่หลายคนสงสัย: ทำไมตาถึงแฉะและอุดตันได้ง่าย?

เวลาตรวจคนไข้ที่มาด้วยอาการน้ำตาไหลเอ่อตลอดเวลา โดยที่ไม่ได้กำลังร้องไห้หรือเศร้าใจ หลายคนมักจะแปลกใจเมื่อหมอตรวจพบว่าปัญหาไม่ได้อยู่ที่ลูกตา แต่ต้นตอจริงๆ อยู่ที่ท่อน้ำตาต่างหาก อาการนี้อาจดูเป็นเรื่องเล็กน้อย แต่จริงๆ แล้วสร้างความหงุดหงิดในการใช้ชีวิตประจำวันไม่น้อยเลย วันนี้หมอเลยอยากชวนมาทำความรู้จักกับระบบระบายน้ำตาในร่างกายของเราให้มากขึ้น ว่าทำไมท่อเล็กๆ นี้ถึงเกิดการอุดตันขึ้นมาได้

น้ำตาของเราสร้างมาจากไหนและระบายออกอย่างไร?

หลายคนเข้าใจว่าน้ำตาจะไหลออกมาก็ต่อเมื่อเราเสียใจหรือมีฝุ่นเข้าตาเท่านั้น แต่ความจริงแล้วต่อมน้ำตาของเราทำงานตลอดเวลาเพื่อผลิตน้ำตามาหล่อเลี้ยงกระจกตาให้ชุ่มชื้นอยู่เสมอ เมื่อน้ำตาทำหน้าที่เสร็จแล้ว มันจะไหลมารวมกันที่หัวตา ซึ่งจะมีรูเล็กๆ เรียกว่าจุดรับน้ำตา (Lacrimal punctum) ทั้งด้านบนและด้านล่าง จากนั้นน้ำตาจะไหลผ่านท่อขนาดจิ๋วเข้าสู่ถุงน้ำตา และลงมาตามท่อระบายน้ำตาที่ทอดตัวผ่านกระดูกจมูก ก่อนจะระบายลงสู่โพรงจมูกในที่สุด ระบบนี้ทำงานเงียบๆ โดยที่เราแทบไม่ต้องสังเกตเลยด้วยซ้ำ

สัญญาณเตือนแบบไหนที่บอกว่าท่อน้ำตาเริ่มมีปัญหา?

เมื่อไหร่ก็ตามที่ระบบระบายน้ำตานี้เกิดการติดขัด น้ำตาที่ควรจะไหลลงจมูกก็จะล้นเอ่อขึ้นมาที่ขอบตา อาการเด่นชัดที่สุดคือตาแฉะตลอดเวลา ไม่ว่าจะอยู่ในที่ร่มหรือโดนลม นอกจากนี้ยังมีอาการอื่นๆ ที่มักมาคู่กัน เช่น:

• มีขี้ตาเหนียวข้นตอนตื่นนอน โดยไม่มีอาการตาแดงจากการติดเชื้อไวรัสหรือแบคทีเรียทั่วไป
• บริเวณหัวตามีอาการบวมแดง หรือกดแล้วเจ็บ ซึ่งมักเกิดจากการอักเสบของถุงน้ำตา
• น้ำตาไหลไม่หยุดเวลาเจออากาศหนาวหรือลมพัดแรง

ทำไมอยู่ดีๆ ท่อน้ำตาถึงเกิดการอุดตันขึ้นมาได้?

สาเหตุของท่อน้ำตาอุดตันมีได้หลากหลายมาก ตั้งแต่กำเนิดไปจนถึงปัจจัยที่เกิดขึ้นในภายหลัง ในเด็กทารกบางคน ท่อน้ำตาอาจจะยังเปิดไม่เต็มที่ตั้งแต่คลอด ทำให้มีอาการตาแฉะตั้งแต่อายุยังน้อย ส่วนในผู้ใหญ่มักเกิดจากสาเหตุอื่น เช่น:

• ความเสื่อมตามวัยที่ทำให้เนื้อเยื่อรอบๆ ท่อน้ำตาตีบแคบลง
• การอักเสบเรื้อรังบริเวณโพรงจมูกหรือไซนัส ที่ส่งผลกระทบต่อทางเดินน้ำตา
• อุบัติเหตุบริเวณใบหน้าหรือจมูก ที่ทำให้กระดูกโครงสร้างเดิมเปลี่ยนแปลงไป
• การติดเชื้อเรื้อรังที่ทำให้เกิดพังผืดอุดตันภายในท่อ

วิธีตรวจวินิจฉัยและแนวทางการรักษาจากคุณหมอ

เวลามาพบหมอเพื่อตรวจอาการตาแฉะ เราจะมีวิธีเช็กค่อนข้างหลากหลาย ตั้งแต่การใช้น้ำเกลือฉีดผ่านจุดรับน้ำตาเพื่อดูว่าน้ำไหลลงคอได้สะดวกไหม ไปจนถึงการฉีดสารทึบรังสีเพื่อเอกซเรย์ดูจุดที่อุดตันอย่างแม่นยำ ส่วนการรักษานั้นก็ขึ้นอยู่กับความรุนแรง ในกรณีที่เป็นไม่มาก หมออาจจะใช้วิธีนวดบริเวณหัวตาเพื่อกระตุ้นให้เยื่อหุ้มที่ปิดอยู่เปิดออก แต่ถ้ามีการอักเสบร่วมด้วยก็อาจต้องใช้ยาหยอดตาฆ่าเชื้อ หรือพิจารณาทำหัตถการแยงและขยายท่อน้ำตา รวมถึงการผ่าตัดสร้างทางระบายน้ำตาใหม่ในรายที่เป็นเรื้อรัง

การดูแลตัวเองเบื้องต้นและการป้องกันไม่ให้อาการแย่ลง

สำหรับใครที่เริ่มมีอาการตาแฉะเล็กน้อย สิ่งสำคัญคือความสะอาด หลีกเลี่ยงการขยี้ตาแรงๆ เพราะอาจทำให้เกิดการอักเสบติดเชื้อซ้ำซ้อนได้ง่าย หากมีขี้ตาเกาะกรังให้ใช้สำลีชุบน้ำสะอาดเช็ดเบาๆ จากหัวตาไปหางตา และถ้าเริ่มมีอาการปวดบวมแดงบริเวณหัวตาร่วมด้วย ไม่ควรปล่อยทิ้งไว้เด็ดขาด ควรรีบมาพบจักษุแพทย์เพื่อตรวจเช็กและรับการรักษาที่ตรงจุดครับ