คุณพ่อคุณแม่หลายท่านอาจเคยสังเกตลูกน้อย แล้วอดสงสัยไม่ได้ว่า "ลูกเราหายใจเร็วไปไหมนะ?" บางทีก็เห็นอกบุ๋ม บางทีก็ตัวเล็กจนแยกแยะได้ยาก การสังเกตการหายใจของลูกเป็นเรื่องสำคัญที่คุณพ่อคุณแม่ทุกคนควรรู้ เพราะภาวะหายใจเร็วเป็นสัญญาณเตือนแรกๆ ที่บอกว่าร่างกายของลูกกำลังทำงานหนักผิดปกติ หรืออาจมีปัญหาเกี่ยวกับระบบทางเดินหายใจ
ในบทความนี้ คุณหมอจะชวนคุณพ่อคุณแม่มาเรียนรู้วิธีสังเกต และทำความเข้าใจเกณฑ์การวินิจฉัยภาวะหายใจเร็วในเด็กตามช่วงอายุต่างๆ เพื่อให้คุณพ่อคุณแม่สามารถดูแลลูกได้อย่างทันท่วงที และสบายใจมากขึ้น
ลูกหายใจเร็วไปไหมนะ? ทำไมคุณพ่อคุณแม่ต้องใส่ใจ
ภาวะหายใจเร็ว หรือที่ศัพท์ทางการแพทย์เรียกว่า Tachypnea คือการที่เด็กมีอัตราการหายใจเร็วกว่าปกติเมื่อเทียบกับเด็กในวัยเดียวกัน ซึ่งเป็นกลไกที่ร่างกายพยายามชดเชยเมื่อออกซิเจนในเลือดไม่เพียงพอ หรือเมื่อมีภาวะติดเชื้อต่างๆ เช่น ปอดอักเสบ หลอดลมฝอยอักเสบ หรือแม้แต่ภาวะหัวใจล้มเหลว
การที่ลูกหายใจเร็วผิดปกติเป็นสัญญาณเตือนว่าร่างกายกำลังต่อสู้กับอะไรบางอย่าง การที่พ่อแม่รับรู้และสังเกตได้เร็ว จะช่วยให้ลูกได้รับการวินิจฉัยและรักษาได้ทันเวลา ซึ่งอาจช่วยป้องกันภาวะแทรกซ้อนที่รุนแรงได้
ก่อนจะนับ: มาเตรียมตัวให้พร้อมกันก่อนดีกว่า
การนับอัตราการหายใจของลูกน้อยอาจดูเหมือนยาก แต่จริงๆ แล้วไม่ซับซ้อนเลย หากเรารู้วิธีที่ถูกต้อง
- ให้ลูกอยู่ในภาวะสงบ: เลือกช่วงเวลาที่ลูกหลับ หรือกำลังพักผ่อน ไม่ใช่ตอนที่กำลังร้องไห้ เล่น หรือเพิ่งตื่นเต้น เพราะการทำกิจกรรมเหล่านี้จะทำให้อัตราการหายใจสูงขึ้นชั่วคราวได้
- มองดูที่หน้าอกหรือหน้าท้อง: สังเกตการขึ้นลงของหน้าอกหรือหน้าท้อง นับ 1 ครั้งเมื่อหน้าอกหรือหน้าท้องพองขึ้นและยุบลงครบหนึ่งรอบ
- นับนานแค่ไหน: เพื่อนับให้ได้ค่าที่แม่นยำที่สุด ควรก้มหน้าลงไปใกล้ๆ หน้าท้องหรือหน้าอกลูก และนับเป็นเวลา 1 นาทีเต็มๆ (ห้ามแค่ 15 วินาทีแล้วคูณสี่เด็ดขาด เพราะอาจคลาดเคลื่อนได้มาก)
- ทำซ้ำ 2-3 ครั้ง: หากไม่มั่นใจในครั้งแรก ลองนับซ้ำอีก 1-2 ครั้ง แล้วนำค่าที่ได้มาหาค่าเฉลี่ย เพื่อให้ได้ผลลัพธ์ที่น่าเชื่อถือ
เกณฑ์ 'หายใจเร็ว' ที่คุณหมอใช้ดูในเด็กแต่ละวัย
สิ่งสำคัญที่ต้องจำคือ เกณฑ์การหายใจเร็วในเด็กจะแตกต่างกันไปตามช่วงอายุ เพราะระบบทางเดินหายใจของเด็กแต่ละวัยยังพัฒนาไม่เต็มที่เท่ากัน คุณหมอจะแบ่งเกณฑ์ง่ายๆ ตามนี้
เด็กแรกเกิด - 2 เดือน (0-2 เดือน)
- อัตราการหายใจปกติ: ประมาณ 30-50 ครั้งต่อนาที
- เมื่อไหร่ที่เรียกว่า 'หายใจเร็ว': มากกว่า 60 ครั้งต่อนาที
- เด็กวัยนี้มักมีอัตราการหายใจที่ค่อนข้างถี่อยู่แล้ว การหายใจเร็วกว่า 60 ครั้งต่อนาที ถือเป็นสัญญาณสำคัญที่ต้องระวัง
เด็กอายุ 2 เดือน - 1 ปี
- อัตราการหายใจปกติ: ประมาณ 25-40 ครั้งต่อนาที
- เมื่อไหร่ที่เรียกว่า 'หายใจเร็ว': มากกว่า 50 ครั้งต่อนาที
- ในเด็กวัยนี้ การหายใจเร็วกว่า 50 ครั้งต่อนาที ควรได้รับการประเมินจากแพทย์
เด็กอายุ 1 ปี - 5 ปี
- อัตราการหายใจปกติ: ประมาณ 20-30 ครั้งต่อนาที
- เมื่อไหร่ที่เรียกว่า 'หายใจเร็ว': มากกว่า 40 ครั้งต่อนาที
- เมื่อลูกอยู่ในวัยหัดเดินจนถึงเข้าโรงเรียนเล็กๆ การหายใจเร็วกว่า 40 ครั้งต่อนาที ถือว่าผิดปกติ
เด็กอายุ 5 ปีขึ้นไป
- อัตราการหายใจปกติ: ประมาณ 15-25 ครั้งต่อนาที
- เมื่อไหร่ที่เรียกว่า 'หายใจเร็ว': มากกว่า 30 ครั้งต่อนาที
- เด็กโตใกล้เคียงผู้ใหญ่มากขึ้น การหายใจเร็วกว่า 30 ครั้งต่อนาที เป็นสัญญาณที่ต้องพิจารณา
ข้อควรจำ: ตัวเลขเหล่านี้เป็นเพียงค่าเฉลี่ยและเกณฑ์เบื้องต้นเท่านั้น หากคุณพ่อคุณแม่ไม่สบายใจหรือไม่แน่ใจในอาการของลูก ควรปรึกษาแพทย์เสมอ
แค่หายใจเร็วอย่างเดียวพอไหม? สังเกตอาการอื่นร่วมด้วย
นอกจากการนับอัตราการหายใจแล้ว การสังเกตอาการอื่นๆ ร่วมด้วยจะช่วยให้คุณพ่อคุณแม่ประเมินสถานการณ์ได้ดียิ่งขึ้น
- อกบุ๋ม/ชายโครงบุ๋ม (Retractions): สังเกตเห็นบริเวณซี่โครงหรือใต้ซี่โครงยุบตัวลงไปตามจังหวะการหายใจอย่างชัดเจน นั่นหมายถึงลูกกำลังพยายามหายใจอย่างหนัก
- ปีกจมูกบาน (Nasal flaring): เวลาหายใจเข้า ปีกจมูกของลูกจะขยายออกใหญ่กว่าปกติ
- ตัวเขียว/ปากเขียว (Cyanosis): ริมฝีปากหรือปลายมือปลายเท้ามีสีคล้ำลง นั่นหมายถึงร่างกายขาดออกซิเจนอย่างรุนแรง
- เสียงหายใจผิดปกติ: มีเสียงหวีด วี้ดๆ (Wheezing) เสียงครืดคราด หรือเสียงหายใจดังผิดปกติ
- ซึม ไม่ร่าเริง: ลูกดูอ่อนเพลีย ไม่เล่น ไม่ยอมกินนมหรืออาหาร
- กระสับกระส่าย: ลูกดูไม่สบายตัว งอแงผิดปกติ
เมื่อไหร่ที่ต้องรีบพาไปหาคุณหมอทันที?
หากคุณพ่อคุณแม่สังเกตเห็นอาการเหล่านี้ในลูกน้อย ไม่ว่าอัตราการหายใจจะเป็นเท่าไรก็ตาม ควรรีบพาลูกไปพบแพทย์ทันที
- ลูกหายใจเร็วเกินเกณฑ์ที่กำหนดในแต่ละช่วงอายุ
- มีอาการอกบุ๋ม หรือชายโครงบุ๋มชัดเจน
- ปีกจมูกบาน
- มีเสียงหายใจผิดปกติ เช่น เสียงหวีด หรือเสียงครืดคราด
- ริมฝีปาก หรือปลายมือปลายเท้ามีสีเขียวคล้ำ
- ลูกซึมลงมาก ไม่เล่น ไม่ตอบสนอง หรือปลุกตื่นยาก
- มีไข้สูงร่วมกับอาการหายใจผิดปกติ
- ลูกหายใจลำบาก ดูเหนื่อยหอบอย่างเห็นได้ชัด
การเข้าใจเกณฑ์และรู้จักสังเกตอาการเหล่านี้ จะช่วยให้คุณพ่อคุณแม่สามารถเป็นฮีโร่ตัวจริงที่ช่วยชีวิตลูกน้อยได้ หากลูกมีอาการผิดปกติเกิดขึ้น อย่าลังเลที่จะปรึกษาแพทย์ เพื่อให้ลูกน้อยได้รับการดูแลรักษาอย่างเหมาะสมและทันท่วงที
ด้วยความห่วงใยจากคุณหมอ
